Naakt daten op televisie: hel of paradijs?

Vanavond begint het datingprogramma Adam Zkt. Eva // Daarin ontmoeten singles elkaar bloot op een paradijselijk eiland // Naakt op tv begon in de jaren zestig, nu zijn we het gewend

Het programma Hoepla bezorgde Nederland in 1967 een wereldpremière van bloot op tv, met kunstenares Phil Bloom. Het kostte de VPRO veel leden en de serie werd voortijdig stopgezet. Foto VPRO

De paradijselijke setting van Mogo Mogo (een van de Pareleilanden ten zuiden van Panama) en de titel van het naakte datingprogramma Adam Zkt. Eva (RTL5) wijzen duidelijk in de richting van een van beide grondvormen van bloot op televisie. Wie zijn kleren uittrekt voor de camera moet volgens de wetten van de massamedia ofwel totaal verdorven ofwel compleet naïef zijn. Het decor is dus mogelijkerwijs een variant op de hel of een verbeelding van de Hof van Eden.

Hoe zat het ook weer met schaamte en onschuld in de christelijke (op dit terrein ook joodse en islamitische) traditie? God had de mens (Adam) in Eden geplaatst en om hem niet eenzaam te laten zijn kreeg hij eerst dieren als gezelschap en daarna de uit zijn rib vervaardigde vrouw (Eva). Genesis 2: „Beiden waren ze naakt, maar ze schaamden zich niet voor elkaar.” Dat veranderde toen Eva tegen het uitdrukkelijke verbod van God in, op aanraden van een slang, vruchten was gaan plukken van de boom van goed en kwaad en die samen met Adam opat: „Toen gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren. Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van.”

Het vaak verkeerd begrepen verhaal van Adam en Eva kun je niet omdraaien. Ze gingen kleren dragen, omdat ze hun naïviteit verloren hadden, maar die onschuld krijg je niet zomaar terug als je ze weer uittrekt. Toch is die nostalgie naar het paradijs precies de motor van programma’s die een eerder stadium van de beschaving verheerlijken.

Vijgenbladeren en bananenrokjes

Het model van Adam Zkt. Eva lijkt ook op The Blue Lagoon, een Victoriaanse roman uit 1907 van de Ierse auteur Henry De Vere Stacpoole. Het boek werd meerdere keren verfilmd, maar de bekendste versie werd in 1980 gemaakt door Randal Kleiser, de regisseur van Grease. Wie hebben er nog niet van de boom van goed en kwaad gesnoept? Juist, kinderen, die dan ook met man en macht beschermd dienen te worden tegen de verdorvenheid van volwassen seksualiteit, in onze tijd meer dan ooit, zo lijkt het.

In The Blue Lagoon groeien op een onbewoond eiland twee schipbreukelingen, een jongen en een meisje, samen op. Ze weten niet wat er met ze gebeurt als de hormonen ontwaken en er ineens ook een baby op het eiland arriveert.

De regie en het kledingdepartement van de Hollywoodstudio konden zich, net als eerder bij de Tarzan-films, uitleven op vijgenbladeren, bananenrokjes en lange blonde haren, al mocht er af en toe best een tepel zichtbaar worden van de 14-jarige Brooke Shields.

Al in de jaren zestig had het bloot op televisie zijn entree gemaakt. Algemeen wordt 9 oktober 1967 beschouwd als de dag van de Nederlandse primeur, tevens een wereldpremière. De 21-jarige kunstenares Phil Bloom was volledig naakt te zien in de tweede aflevering van het VPRO-programma Hoepla, een creatie van Wim T. Schippers, Wim van der Linden en Hans Verhagen, met het uitdrukkelijke doel de kijkers eens goed wakker te schudden.

Bloom was een hippie-icoon, dat al eens eerder in evakostuum happenings van Provo had bijgewoond en gehuld in kunstbloemen door aflevering 1 van Hoepla (28 juli 1967) had gewandeld. Afdeling onschuld dus, maar toch ook een klein beetje verdorvenheid van de makers.

Die hadden namelijk een foto uit het eerder opgenomen programma, waarop te zien was hoe een blote Bloom het protestants-christelijke dagblad Trouw leest, laten lekken naar de socialistische krant Het Vrije Volk. De VPRO was woedend, Kamervragen dienden zich aan. Het Vrije Volk berichtte dat de VPRO de schaar had gezet in Hoepla en door montage zou zorgen dat er niets aanstootgevends te zien zou zijn.

Preutse verkleedpartijen

Toen de dag van de uitzending daar was, zagen we Phil Bloom achter een krant dit bericht voorlezen. Nadat ze het uit had, vouwde ze de krant op en zagen we alsnog wat we niet geacht werden te zien. Het kostte de VPRO vele leden, de serie werd voortijdig afgebroken en de nu 68-jarige Bloom wordt er een beetje ziek van dat ze haar leven lang met die paar minuten vereenzelvigd is.

We waren ook niks gewend op tv. Zo was er de opschudding toen Henk van Ulsen in de sitcom Pension Hommeles (1957-59) slechts gekleed in een handdoek de douche verliet. We waren het land van de preutse verkleedpartijen op het strand in Bert Haanstra’s Alleman (1963).

En toen was er ineens de hausse van ‘functioneel bloot’ in de Nederlandse speelfilm, die in 1971 commerciële vleugels kreeg door pikanterieën als Mira, Wat Zien Ik? en Blue Movie. De door Paul Verhoeven verfilmde memoires van raamprostituee Blonde Greet, zoals opgetekend door Albert Mol, bevatten een primeur op het witte doek, namelijk mannelijke full frontal nudity, van een door Walter Kous gespeelde klant.

Dat was en is nog steeds een groter taboe dan vrouwelijk naakt. De pornokanalen op kabeltelevisie maken ook nu nog onderscheid tussen zenders waar je blote borsten ziet (onbetaald) en erecties (betaald).

Het woord ‘neuken’

De tv bleef aanvankelijk een beetje achter (tot vreugde van de bioscoopexploitanten) maar in 1974 hadden we een nieuwe klassieke blootscène op het kleine scherm, dit keer in de categorie van het Grote Kwaad. Dramaregisseur Walter van der Kamp maakte voor de AVRO een reeks series naar klassieke literaire romans van eigen bodem.

De Stille Kracht van Louis Couperus verwijst naar de zwarte magie op Java, de goena-goena, waarover de baboe zegt: „Spreken over deze dingen niet goed.” Daar lijkt de overspelige Leonie (Pleuni Touw) het slachtoffer van te worden, wanneer ze onder de douche door onbekende duivels wordt bespuwd met sirihsap. Het zag er indrukwekkend uit, als een waar bloedbad, maar Nederland was toch ook geschokt door het functioneel bloot van een bekende actrice, zomaar thuis op de televisie.

Porno kwam nog niet onbelemmerd de huiskamer binnen, maar dat veranderde met de komst van de videoband (vhs) en de kabelpiraten in de jaren tachtig. Nadat een pleidooi van Wim Verstappen voor zijn film Blue Movie de nagel aan de doodkist bleek te zijn geworden voor de filmkeuring voor volwassenen, konden overheid en zuilen evenmin meer verhinderen dat burgers thuis naar blote en/of copulerende mensen keken.

De publieke omroep beijverde zich wel voor het bevorderen van een rationele omgang met de verworvenheden van de seksuele revolutie. Zo presenteerde journalist Joop van Tijn (Vrij Nederland) voor de VARA de legendarische voorlichtingsserie Open en Bloot (1974-75). Bijna vertederend was de leader, waarin naakte mannen en vrouwen zich zo in lettervorm neervlijen dat de titel van het programma leesbaar wordt. Van Tijn had nog een primeur: hij was de eerste die op televisie met onnavolgbaar deftige dictie het woord ‘neuken’ uitsprak.

Er zouden meer voorlichtingsprogramma’s volgen, van Sex met Angela (AVRO, 1993-94) tot de BNN-hits Neuken Doe Je Zo! (2003) en Spuiten en Slikken (2005-nu). Ook was er de amateurporno in Sex voor de Buch (Veronica, 1997-98).

Maar grappig genoeg waren de jaren negentig, toen de komst van commerciële zenders in Nederland en van nachtelijke promotiefilmpjes voor sekslijnen de laatste bloottaboes op tv leken te slechten, ook de tijd dat topless zonnen echt niet meer kon en er een zekere nieuwe preutsheid in de samenleving furore begon te maken.

En nóg een blootgolfje

Voor een nieuw blootgolfje op tv leverden bioscoopfilms inspiratie, curieus genoeg van Britse herkomst. In de komedie The Full Monty (1997) zien werkloze mijnwerkers zich gedwongen om zich om te scholen tot stripper. In navolging daarvan waren het in Calendar Girls (2003) Noord-Engelse huisvrouwen van zekere leeftijd die besloten te poseren voor een naaktkalender voor het goede doel.

De KRO gebruikte dat laatste gegeven als basis voor de realityshow Blootgewoon (2009). Er werd weer creatief gedaan met boa’s, decorstukken en bloemenkransen om de harde werkelijkheid enigszins te verzachten, maar ook presentatrice Anita Witzier vond dat ze niet achter kon blijven. Alles voor het goede doel, uiteraard, en de bijbehorende tranen als het gaat om compensatie voor een persoonlijk verlies.

Hier zien we het thema van de onschuld weer opduiken: door de naakte confrontatie aan te gaan (met je eigen lichaam en je eigen verdriet) is het helemaal niet erg om voor de camera je schaamte te vergeten. Waarbij aangetekend zou kunnen worden dat Nederland altijd het tegendeel van een schaamtecultuur is geweest (ik geloof niet dat daar een woord voor bestaat: schaamteloosheidscultuur misschien?).

Er blijven veel raadsels over de voorwaarden waaronder mensen bereid zijn zich op televisie naakt te laten zien en de kijker bereid is daar kennis van te nemen. Is gêne over naaktheid ons sinds het snoepen in het paradijs genetisch ingegeven of cultureel bepaald? En is het waar dat de westerse schaamtecultuur pas 150 jaar oud is en we vóór koningin Victoria onbekommerd onze lusten uitleefden, zelfs in het openbaar?

De belangrijkste televisieproductie die een begin van antwoorden formuleert werd in 2009 uitgezonden door de BBC-wetenschapsrubriek Horizon. In What’s the Problem with Nudity? werden acht volwassen mannen en vrouwen, die elkaar niet kenden, gevraagd naakt met elkaar om te gaan. Voortdurend werd gemeten hoe ze zich voelden en welke stress ze ervoeren.

De camera registreerde alle reacties en betrachtte geen enkele terughoudendheid. De belangrijkste conclusie was misschien wel dat het heel snel went, althans voor het soort mensen dat zich vrijwillig opgeeft voor een dergelijk experiment. Na twee dagen was de blootheid voor de meesten nauwelijks een punt meer, alsof ze hun leven lang naturistencampings bezochten.

Je wenst het de deelnemers van Adam Zkt. Eva ook toe, dat ze bovenop de gebruikelijke camera- en datingstress snel vergeten dat ze geen kleren dragen. Het zou wel eens mee kunnen vallen, dus, maar de vraag wat de meerwaarde voor de kijker zou kunnen zijn, valt moeilijker te beantwoorden. Ik vrees dat het door televisie opgelegde keurslijf van kennismaking- en datingsrituelen ons wellicht toch eerder naar de hel voert dan naar het verloren paradijs.