De naakte onschuld

Naaktheid is gewoon op de Nederlandse tv. Van voorlichting tot amusement, er is altijd een excuus voor bloot.

De paradijselijke setting van Mogo Mogo (een van de Pareleilanden ten zuiden van Panama) en de titel van het naakte datingprogramma Adam zkt. Eva (RTL5) wijzen duidelijk in de richting van een van beide grondvormen van bloot op televisie. Wie zijn kleren uittrekt voor de camera moet volgens de wetten van de massamedia ofwel compleet naïef ofwel totaal verdorven zijn. Het decor is dus mogelijkerwijs een variant op de hel of een verbeelding van de Hof van Eden.

Hoe zat het ook weer met schaamte en onschuld in de christelijke (op dit terrein tevens joodse en islamitische) traditie? God had de mens (Adam) in Eden geplaatst en om hem niet eenzaam te laten zijn kreeg hij eerst dieren als gezelschap en daarna de uit zijn rib vervaardigde vrouw (Eva). Genesis 2: „Beiden waren ze naakt, maar ze schaamden zich niet voor elkaar.” Dat veranderde, toen Eva tegen het verbod van God in, op aanraden van een slang, vruchten was gaan plukken van de boom van goed en kwaad en die samen met Adam opat: „Toen gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren. Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van.”

Het vaak verkeerd begrepen verhaal van Adam en Eva kun je niet omdraaien. Ze gingen kleren dragen, omdat ze hun naïviteit verloren hadden, maar die onschuld krijg je niet zomaar terug als je ze weer uittrekt. Toch is die nostalgie naar het paradijs precies de motor van programma’s die een eerder stadium van de beschaving verheerlijken.

Het model van Adam zkt. Eva lijkt ook The Blue Lagoon, een victoriaanse roman uit 1907 van de Ierse auteur Henry De Vere Stacpoole. Het werd meerdere keren verfilmd, maar de bekendste versie werd in 1980 gemaakt door Randal Kleiser. Wie hebben er nog niet van de boom van goed en kwaad gesnoept? Juist, kinderen. In The Blue Lagoon groeien op een onbewoond eiland twee schipbreukelingen, een jongen en een meisje, samen op. Ze weten niet wat er met ze gebeurt als de hormonen ontwaken. De regie en het kledingdepartement van de Hollywoodstudio konden zich uitleven op vijgenbladeren, bananenrokjes en lange blonde haren, al mocht er af en toe best een tepel zichtbaar worden van de veertienjarige Brooke Shields.

Primeur

Algemeen wordt 9 oktober 1967 beschouwd als de dag van de Nederlandse primeur, tevens een wereldpremière. De 21-jarige kunstenares Phil Bloom was volledig naakt te zien in de tweede aflevering van het VPRO-programma Hoepla, met het uitdrukkelijke doel de kijkers eens goed wakker te schudden. Bloom was een hippie-icoon, dat al eens eerder in evakostuum happenings van Provo had bijgewoond en gehuld in kunstbloemen door aflevering 1 van Hoepla (28 juli 1967) had gewandeld. Afdeling onschuld dus, maar toch ook een klein beetje verdorvenheid van de makers.

Die hadden namelijk een foto uit het eerder opgenomen programma, waarop te zien was hoe een blote Bloom het protestants-christelijke dagblad Trouw leest, laten lekken naar de socialistische krant Het Vrije Volk. De VPRO was woedend, Kamervragen dienden zich aan. Het Vrije Volk publiceerde een bericht dat de VPRO de schaar had gezet in Hoepla en door montage zou zorgen dat er niets aanstootgevends te zien zou zijn. Toen de dag van de uitzending daar was, zagen we Phil Bloom achter een krant dit bericht voorlezen. Nadat ze het uit had, vouwde ze de krant op en zagen we alsnog wat we niet geacht werden te zien. Het kostte de VPRO vele leden, de serie werd voortijdig afgebroken en de inmiddels 68-jarige Bloom wordt er een beetje ziek van dat ze haar leven lang met die paar minuten vereenzelvigd is.

We waren ook niks gewend op tv. Ik herinner me als kind de opschudding toen jeune premier Henk van Ulsen in de sitcom Pension Hommeles (1957-59) slechts gekleed in een handdoek de douche verliet. En toen was er ineens de hausse van ‘functioneel bloot’ in de Nederlandse speelfilm, die in 1971 commerciële vleugels kreeg door pikanterieën als Mira, Blue Movie en Wat Zien Ik? De door Paul Verhoeven verfilmde memoires van raamprostituee Blonde Greet bevatte een primeur op het witte doek, namelijk mannelijke full frontal nudity, van een door Walter Kous gespeelde klant. Dat was en is nog steeds een groter taboe dan vrouwelijk naakt. De pornokanalen op kabeltelevisie maken onderscheid tussen zenders waar je blote borsten ziet (onbetaald) en erecties (betaald).

De televisie bleef aanvankelijk een beetje achter maar in 1974 hadden we een nieuwe klassieke blootscène op het kleine scherm, dit keer in de categorie van het Grote Kwaad. Dramaregisseur Walter van der Kamp maakte voor de AVRO een reeks series naar klassieke literaire romans van eigen bodem. De Stille Kracht van Louis Couperus verwijst naar de zwarte magie op Java, de goena-goena, waarover de baboe zegt: „Spreken over deze dingen niet goed.” Daar lijkt de overspelige Leonie (Pleuni Touw) het slachtoffer van te worden, wanneer ze onder de douche door onbekende duivels wordt bespuwd met sirihsap. Het zag er indrukwekkend uit, maar Nederland was toch ook geschokt door het functioneel bloot van een bekende actrice, zomaar thuis op de televisie.

Kabelpiraten

Porno kwam nog niet onbelemmerd de huiskamer binnen, maar dat veranderde met de komst van de videoband (vhs) en de kabelpiraten in de jaren 80. De publieke omroep beijverde zich wel voor het bevorderen van een rationele omgang met de verworvenheden van de seksuele revolutie. Zo presenteerde journalist Joop van Tijn (Vrij Nederland) voor de VARA de legendarische voorlichtingsserie Open en Bloot (1974-75). Bijna vertederend was de leader, waarin naakte mannen en vrouwen zich zo in lettervorm neervlijen dat de titel van het programma leesbaar wordt. Van Tijn had nog een primeur: hij was de eerste die op televisie met onnavolgbaar deftige dictie het woord ‘neuken’ uitsprak.

Er zouden nog meer voorlichtingsprogramma’s volgen, van Sex met Angela (AVRO, 1993-94) tot de BNN-hits Neuken Doe Je Zo! (2003) en Spuiten en Slikken (2005-nu). Ook was er de amateurporno in Sex voor de Buch (Veronica, 1997-98). Maar grappig genoeg waren de jaren negentig, toen de komst van commerciële zenders in Nederland en van nachtelijke promotiefilmpjes voor sekslijnen de laatste bloottaboes op tv leken te slechten, ook het tijdperk dat topless zonnen echt niet meer kon en er een zekere nieuwe preutsheid in de samenleving furore begon te maken.

Voor een nieuw blootgolfje op tv leverden opnieuw bioscoopfilms inspiratie. In de komedie The Full Monty (1997) zien werkloze mijnwerkers zich gedwongen om zich om te scholen tot stripper. In navolging daarvan waren het in Calendar Girls (2003) Noord-Engelse huisvrouwen van zekere leeftijd die besloten te poseren voor een naaktkalender voor het goede doel. De KRO gebruikte dat als basis voor de reality show Blootgewoon (2009). Er werd weer creatief gedaan met boa’s en decorstukken om de harde werkelijkheid enigszins te verzachten, maar ook presentatrice Anita Witzier vond dat ze niet achter kon blijven. Alles voor het goede doel, uiteraard, en de bijbehorende tranen als het gaat om compensatie voor een persoonlijk verlies.

Hier duikt het thema van de onschuld weer op: door de naakte confrontatie aan te gaan (met je eigen lichaam en verdriet) is het helemaal niet erg voor de camera je schaamte te vergeten. Waarbij aangetekend kan worden dat Nederland altijd het tegendeel van een schaamtecultuur is geweest. Er blijven veel raadsels over de voorwaarden waaronder mensen bereid zijn zich op tv naakt te laten zien en de kijker bereid is daar kennis van te nemen. Is de gêne over naaktheid ons sinds het snoepen in het paradijs genetisch ingegeven of toch cultureel bepaald?

De belangrijkste televisieproductie die een begin van antwoorden formuleert werd in 2009 uitgezonden door de BBC-wetenschapsrubriek Horizon. In What’s the Problem with Nudity? werden acht volwassen mannen en vrouwen, die elkaar niet kenden, gevraagd om naakt met elkaar om te gaan. Voortdurend werd gemeten hoe ze zich voelden en welke stress ze daarbij ervoeren. De camera registreerde alle reacties en betrachtte geen enkele terughoudendheid. De belangrijkste conclusie was dat het heel snel went, althans voor het soort mensen dat zich vrijwillig opgeeft voor een dergelijk experiment. Na twee dagen was de blootheid voor de meesten nauwelijks een punt meer.

Je wenst het de deelnemers van Adam Zkt. Eva ook toe, dat ze bovenop de gebruikelijke camera- en datingstress snel vergeten dat ze geen kleren dragen. Het zou wel eens mee kunnen vallen, dus, maar de vraag wat de meerwaarde voor de kijker zou kunnen zijn, valt moeilijker te beantwoorden. Ik vrees dat het door televisie opgelegde keurslijf van datingsrituelen ons wellicht toch eerder naar de hel voert dan naar het verloren paradijs.

    • Hans Beerekamp