Halve Sahara had Amerikaans kunnen zijn

Breuklijn in het oude continent Gondwana werd pas definitief toen Zuid-Afrika los was van het zuiden van Zuid-Amerika

Het had helemaal niet zoveel gescheeld of de wereld had er vandaag heel anders uitgezien dan hij doet. Dan had de helft van de Sahara, met aanhangende Sahel-zone, tegen Zuid-Amerika aangelegen. En was er waarschijnlijk een ander patroon van oceaanstromen ontstaan dan we nu kennen.

De geologen Christian Heine en Sascha Brune uit Sydney en Potsdam onderzochten in numerieke modellen hoe en waarom het oude continent Gondwana 130 miljoen jaar geleden opbrak zoals het deed. Zij rapporteren erover in het tijdschrift Geology van 1 maart.

Gondwana is het zuidelijke ‘supercontinent’ dat lang geleden ruwweg op de plaats van de zuidpool lag. Ongeveer 160 miljoen jaar geleden (tijdens het late Jura) begon het op te breken in delen die naar het noorden wegdreven. Die delen zijn nu de zuidelijke continenten Afrika, Zuid-Amerika, Australië en Antarctica. Ook India en Nieuw-Zeeland hoorden erbij.

Waarom Gondwana uiteenviel is nog niet helemaal opgeklaard maar vast staat dat eerst India losliet van wat nu de oostrand van Afrika is en dat pas later Zuid-Amerika wegdreef van de huidige westkant van Afrika.

De studie richtte zich op de geologische gebeurtenissen voorafgaande aan deze splitsing en met name op de zogenoemde ‘rifts’, de gebieden in een continent waar ‘extensie’ van de aardkorst optreedt. Dat zijn de plaatsen waar delen van een aardschol uiteen beginnen te drijven. De aardkorst wordt er opgerekt en ‘dunt uit’.

Gewoonlijk ontstaat daarbij een langwerpige inzinking in het landschap die een ‘rift vallei’ wordt genoemd en die eventueel kan uitgroeien tot een oceaan. De beweging van de rifts is meestal dwars op hun lengterichting. In Gondwana ontstonden vier zulke riftsystemen.

Geologen hebben ontdekt dat de vorming van rifts ook vaak weer werd afgebroken en dat verschillende rifts elkaar in de weg kunnen zitten.

Zo werd de ontwikkeling van de rift die uiteindelijk de Sahara had zullen afbreken van Afrika en een Sahara-oceaan had kunnen vormen (de West-Afrikaanse rift) opeens weer afgebroken toen eenmaal Zuid-Amerika was afgescheiden. Een concurrerende drift ontwikkelde zich kennelijk sneller en makkelijker. Heine en Brune vonden met hun complexe rekenmodellen een verrassend simpele verklaring voor het succes. Een rift verplaats zich makkelijker als hij niet dwars op zijn lengterichting beweegt, maar eerder schuin weg glijdt. De West-Afrikaanse rift had met zijn dwarse beweging veel grotere krachten te overwinnen dan de schuin glijdende concurrerende rift die hem de baas werd.