Gevaar van een tweede Koude Oorlog

De snelle capitulatie van Janoekovitsj met steun van het Westen veranderde de Russische strategie radicaal, schrijft Dmitri Trenin.

Dit is misschien wel het gevaarlijkste moment in de Europese geschiedenis sinds het einde van de Koude Oorlog. Een rechtstreekse confrontatie tussen Russische en Oekraïense troepen leidt onvermijdelijk tot betrokkenheid van de Verenigde Staten. Wat hebben beide partijen voor ogen?

De afgelopen tien dagen werd Moskou meermaals onaangenaam verrast. Eerst toen de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj een operatie stopzette waarmee zijn tegenstanders zouden zijn verdreven van de posities die ze in het centrum van Kiev bezetten. Opeens werd de opmars van de Berkoet politie gestaakt. In plaats daarvan nodigde Janoekovitsj de oppositie uit voor onderhandelingen. De tweede verrassing kwam toen deze onderhandelingen overgingen in gesprekken over concessies van Janoekovitsj, met deelname van drie ministers van Buitenlandse Zaken uit de Europese Unie.

De overeenkomst, ondertekend op 21 februari buiten aanwezigheid van Rusland, was een uitgestelde capitulatie van Janoekovitsj – die nog maar een paar dagen eerder als overwinnaar was gezien. Een nog grotere verrassing was de afwijzing van de capitulatievoorwaarden door de radicalen en de steun van de oppositie voor een direct aftreden van Janoekovitsj. En ten slotte maakten de Duitse, Poolse en Franse regering, mede-ondertekenaars van het zojuist gesloten akkoord van Kiev, geen bezwaar toen die overeenkomst binnen enkele uren alweer werd verscheurd.

Het Kremlin beschouwde de februarirevolutie in Kiev als een staatsgreep van Oekraïense radicale nationalisten uit het westen van het land – geholpen door Europa en de Verenigde Staten. De Russische president Vladimir Poetin zou het bij de voorgenomen economische integratie binnen de voormalige Sovjet-Unie zonder Oekraïne moeten stellen.

De associatieovereenkomst met de EU zou nu weer wel worden ondertekend, waarmee Oekraïne in beginsel de weg insloeg om op den duur in de EU te integreren. Onheilspellender was nog dat de nieuwe Oekraïense regering de wet op de niet-gebonden status van het land uit 2010 zou intrekken en door middel van een Membership Action Plan (MAP) het lidmaatschap van de NAVO zou nastreven. (Diezelfde MAP-kwestie heeft in 2008 wezenlijk bijgedragen tot de oorlog tussen Rusland en Georgië). Door de overwinning van de West-Oekraïense nationalisten dreigde discriminatie van de Russische taal, zoals in het grotendeels Russisch sprekende oosten en zuiden, en een afsplitsing van de Oekraïense Orthodoxe Kerk van het Patriarchaat in Moskou. Het officiële Oekraïense verhaal, zo werd in Moskou gevreesd, zou overgaan van het ‘Oekraïne is Rusland niet’ van na de Sovjettijd in iets als ‘Oekraïne tegenover Rusland’.

Moskou is in zijn strategie tegenover een onafhankelijk Oekraïne altijd achteloos, lui en onsamenhangend geweest. Het richtte zich liever op speciale belangen zoals kernontwapening, de Zwarte Zeevloot, doorvoer en prijs van gas. In de begindagen van de huidige crisis bleef het grotendeels passief. Nu verandert alles in razend tempo. Nu het wankele evenwicht is verdwenen dat sinds de val van de Sovjet-Unie in het staatsbestel en de samenleving van Oekraïne bestond, is Rusland doortastend, zelfs overhaast, tot actie overgegaan. Weer is er geen sprake van een meesterstrategie, maar er worden wel belangrijke elementen duidelijk.

Rusland probeert het Krim-schiereiland van de rest van Oekraïne te isoleren – om botsingen te voorkomen tussen leger of politie uit Kiev of Oekraïense nationalistische paramilitaire groeperingen aan de ene kant en de lokale bevolking aan de andere, maar ook om de Oekraïense politie- en legermacht te neutraliseren die op de Krim gelegerd is. Moskou heeft politieke, economische en militaire steun verleend aan de lokale, pro-Russische elementen die zich er nooit bij hebben neergelegd dat de Krim in 1954 door Moskou onder beheer van Kiev werd gebracht. Moskou heeft nu twee mogelijkheden: een confederatie tussen de Krim en Oekraïne of integratie van de Krim in de Russische Federatie (een wet ter zake wordt nu aangepast om dit mogelijk te maken).

In het oosten en zuiden van Oekraïne tracht Rusland degenen te ondersteunen die zich te weer stellen tegen overheersing door de westelijke Oekraïeners in Kiev. In plaats van de afscheiding van deze gebieden te bepleiten, stuurt Moskou waarschijnlijk aan op decentralisatie en federalisering van Oekraïne, wat de dreiging wegneemt van een verenigd anti-Russisch Oekraïne binnen Navoverband. De effectiviteit van de Russische pogingen om de oppositie tegen Kiev in het oosten en zuiden van het land te mobiliseren zal afhangen van de mate van wijsheid en tolerantie die de nieuwe autoriteiten in Kiev kunnen opbrengen. In het ergste geval zal een verenigd Oekraïne niet overleven.

Met betrekking tot Kiev heeft Moskou protest aangetekend tegen het erkennen van de ‘coup’ die door veel Russische staatsmedia en -functionarissen ‘fascistisch’ of ‘neo-nazistisch’ wordt genoemd – een verwijzing naar de collaboratie tussen westelijk-Oekraïense nationalisten en Adolf Hitler tijdens de Tweede Wereldoorlog. Rusland heeft de voorlopige regering nog niet erkend en onderhoudt slechts ‘informele’ contacten met Oekraïense officials. Om Kiev de ogen uit te steken heeft Rusland de verdreven president Janoekovitsj persoonlijke bescherming aangeboden op zijn eigen grondgebied, en afgelopen vrijdag zijn persconferentie georganiseerd in het zuidelijke Rostov-aan-de-Don. Het ontbreken van legitiem gezag – de Russen zeggen dat de Rada, het Oekraïense parlement, onder druk van de Maidan opereert – geeft Moskou de vrijheid om op te treden in het ‘wetteloze’ en ‘stuurloze’ Oekraïne.

Anders dan in 2008 in Zuid-Ossetië en Abchazië wacht Moskou niet met interveniëren tot het eerste schot is gelost: de Russen geloven nu dat preventie beter is dan de tegenaanval. Maar net als in 2008 kan de erkenning van een afgescheiden regio door Moskou – ditmaal de Krim – de wettelijke basis worden voor de Russische militaire aanwezigheid daar, die verder gaat dan de afspraken in het in 1997 met Oekraïne gesloten verdrag over de status van de Zwarte Zee-vloot. Dit is waarschijnlijk geen voorbijgaand moment in de betrekkingen tussen Rusland en het Westen.

In Moskou groeit de onvrede over het Westen, de Europese Unie en de Verenigde Staten. Hun rol in Oekraïne wordt als aanstootgevend ervaren: het opleggen aan Oekraïne van een keuze tussen Rusland en de EU die het land zich niet kon veroorloven; het ondersteunen van de oppositie tegen de gekozen regering; het blind steunen van rechts-radicale afstammelingen van nazi-collaborateurs uit de oorlogsjaren; het zich scharen aan de zijde van de oppositie om de regering tot overgave te dwingen; en tenslotte het door de vingers zien van een onconstitutionele regimewijziging. Het Kremlin is opnieuw overtuigd van de waarheid van de uitspraak van tsaar Alexander III, dat Rusland in deze wereld slechts twee vrienden heeft: zijn leger en zijn marine. Beide verdedigen nu de belangen van het land op de Krim.

De crisis op de Krim gaat niet snel voorbij. Kiev stemt waarschijnlijk niet in metafscheiding van de Krim, zelfs niet als dat steun heeft van de plaatselijke bevolking: die zou niet serieus worden genomen wegens de ‘buitenlandse bezetting’. Ook andere spelers raken bij de crisis betrokken, met name de Verenigde Staten. Tot nu toe heeft er geen militaire confrontatie plaatsgevonden tussen Russische en Oekraïense strijdkrachten, maar als dat wel gebeurt, zal dat geen herhaling zijn van de vijfdaagse oorlog in de zuidelijke Kaukasus van 2008. Het conflict zal langer en bloediger zijn, waarbij de veiligheid in Europa in groter gevaar zal verkeren dan een kwart eeuw het geval is geweest.

Zelfs als het niet tot oorlog komt, kan de crisis op de Krim de betrekkingen tussen Rusland en het Westen fundamenteel veranderen en het mondiale machtsevenwicht wijzigen, waarbij Rusland in het nieuwe Oost-Europa openlijk concurreert met de VS en de Europese Unie. Een tweede ronde van de Koude Oorlog kan het gevolg zijn als straf voor het onopgelost laten van vele kwesties – zoals de interne cohesie van Oekraïne, de speciale positie van de Krim, de situatie van de etnische Russen in de nieuwe onafhankelijke staten maar bovenal het onopgelost laten van de integratie van Rusland in de Europees-Atlantische gemeenschap. Rusland gaat een hoge prijs betalen voor zijn ogenschijnlijke besluit om ‘voor eigen rechten op te komen’ en ‘zaken recht te zetten’, maar anderen ook.

    • Dmitri Trenin