Moskou heeft haast om zwakte van Kiev uit te buiten

Na aanvankelijke verwarring werkte Rusland doelbewust aan het scenario voor tegenactie in Oekraïne. President Poetin heeft een soevereine Oekraiënse staat nooit echt aanvaard.

1 Hoe heeft Rusland gereageerd op de Oekraïense revolutie?

Sinds president Viktor Janoekovitsj op vrijdag 22 februari de Oekraïense hoofdstad Kiev ontvluchtte, bouwde de regering in Moskou aan een zaak die een Russische (militaire) interventie moet rechtvaardigen. De eerste dagen leek ze nog in verwarring. De Russische televisie berichtte vorig weekeinde ineens redelijk neutraal over de machtswisseling in Kiev. In de maand daarvoor zond de staatstelevisie om de haverklap reportages uit over de rol van de radicaal rechtse groepen in de Oekraïense protestbeweging, gelardeerd met beelden uit de Tweede Wereldoorlog toen hun icoon Stepan Bandera (1909-1959) gemene zaak maakte met de nazi’s. Maar in de loop van de week herstelde de Russische regering zich en werd duidelijk dat er aan een tegenactie werd gewerkt.

2 Welke formele argumenten voert Rusland aan voor de inval?

Eerst beschuldigde de Russische regering Europa ervan zijn taak te hebben verwaarloosd. Het politieke akkoord, dat de Oekraïense oppositie en president Janoekovitsj op 21 februari hadden gesloten met een soort garantie van de ministers van Buitenlandse Zaken van Duitsland, Polen en Frankrijk, was geschonden zonder dat de drie EU-landen er iets tegen hadden ondernomen. Dat de Russische afgezant het akkoord niet had ondertekend, zei het Kremlin er niet bij. Daarna begon het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken te benadrukken dat Russische belangen en Russische burgers „gevaar” lopen door de ,,snelle verslechtering” van de toestand in Oekraïne. Deze formulering wees erop dat Moskou zich nog steeds ziet als hoeder van alle Russen die na de val van de Sovjet-Unie in 1991 buiten het oude rijk kwamen te wonen. Vrijdag kreeg Rusland het alibi aangeleverd om te beginnen met een militaire invasie op de Oekraïense deelrepubliek de Krim. Nadat ’s ochtends gewapende mannen in uniformen zonder insignes de gebouwen van het parlement en de regering hadden bezet, wendde de kort daarvoor benoemde premier Sergej Aksjonov, tot dan leider van de politieke beweging Russische Eenheid, zich tot Moskou met een verzoek om (financiële) hulp. Een dag later vroeg Aksjonov om hulp bij het herstel van de ,,vrede” op de Krim. Daarmee had de Russische regering het verzoek binnen, op basis waarvan ze kon handelen.

3 Welke rol speelt de gevluchte president Janoekovitsj?

Geen. Maar oud-president Viktor Janoekovitsj verschafte een alibi. Afgelopen vrijdag hield hij in Rostov a/d Don in Rusland een persconferentie waarin hij dubbele signalen uitzond. Enerzijds zei hij dat Rusland niet aan de kant kan blijven staan, anderzijds zei hij categorisch tegen een invasie te zijn. In de loop van de avond begon Rusland vervolgens met zijn invasie.

4 Wanneer escaleerde de situatie?

Aanvankelijk heette de komst van een paar duizend militairen op de Krim slechts een ,,oefening” en benadrukte Moskou dat deze spoorde met de afspraken uit het tot 2017 lopende huurcontract voor de militaire bases in Sebastopol. Zaterdag liet Poetin de situatie verder escaleren door de Federatieraad, een soort senaat van het Russische parlement, te vragen hem volmacht te geven tot het sturen van troepen naar het „grondgebied van Oekraïne (Krim)”. De Federatieraad gaf die toestemming onmiddellijk en unaniem en deed er nog een schepje bovenop door te eisen dat de Russische ambassadeur uit Washington zou worden teruggeroepen omdat de VS met officiële uitspraken Rusland zouden hebben „beledigd”. Poetin's woordvoerder liet de soep later een beetje afkoelen door te verklaren dat Poetin nog niet had besloten tot een invasie maar dat de president zelf zou beslissen als de tijd daarvoor rijp is.

5 Welke historische politieke motieven heeft het Kremlin?

President Poetin heeft zich nooit willen schikken naar het feit dat Oekraïne – vaak getypeerd als ‘bakermat van de christelijke orthodoxie’ omdat het gebied in 988 in Kiev werd gekerstend of als ‘Klein Rusland’ – in 1991 een soevereine staat werd. Sinds de Oranje Revolutie in Kiev (2004) heeft Poetin zich bovendien voorgenomen om actief te interveniëren tegen burgerprotesten die kunnen uitdraaien op een politieke machtswisseling. Ook heeft de Russische Zwarte Zeevloot zijn basis in Sebastopol/Balaklava op de Krim. De nieuwe regering in Kiev wordt gevormd door politici die zich in 2010 keerden tegen de Charkov Overeenkomst (2010). In Charkov is afgesproken dat Rusland de bases tot 2042 mag houden. Poetin vreest dat Kiev opnieuw wil onderhandelen over de voorwaarden en de omvang van de militaire presentie op de Krim.

6 Welke politieke motieven heeft president Poetin?

Rusland heeft haast. Het moet de zwakte van de nieuwe Oekraïense regering uitbuiten. In de eerste week na de val van Janoekovitsj hebben de belangrijkste oppositiepartijen en de uit elkaar gevallen voormalige regeringspartij dagen onderhandeld over politieke posities en programma’s. De economie staat namelijk aan de rand van de afgrond. Een herstelprogramma kan alleen succes hebben als er een relatief breed draagvlak in de maatschappij en het parlement is. De regering in Kiev heeft zodoende geen tijd gehad om de gewapende machten onder haar gezag te krijgen. Zo ontsloeg ze pas dit weekeinde de stafchef van de krijgsmacht, een admiraal van nota bene de Oekraïense vloot op de Krim, die kort daarvoor door Janoekovitsj was benoemd om een eventueel militair ingrijpen tegen de protestbeweging (nu Oekraïense regering) voor te bereiden. De nieuwe bevelhebber van de vloot, Denis Berezovsky, verscheen gisteren op de Russische tv. Hij zwoer, wellicht onder druk, trouw aan de nieuwe, Russisch-gezinde machthebbers op het schiereiland. Hij sprak over de vloot als „de marine van de autonome republiek de Krim”. Het bewind in Kiev beschuldigde hem daarop van hoogverraad. Kiev heeft ook nog geen greep op het oosten en zuiden. Zo eist de gemeenteraad in industriestad Donetsk, in navolging van de Krim, een referendum over de status van de grondstoffenrijke provincie Donbas.

7 Waar is Rusland op uit?

Poetin wil de Krim losweken van Oekraïne en onder protectie van Rusland brengen. Tevens gokt hij er op dat een separate status van de Krim een stimulans zal zijn voor de bevolking in de oostelijke en mogelijk zuidelijke regio’s, die nog steeds grotendeels Russisch-talig zijn, om zich ook van Oekraïne los te weken. Volgens secretaris Andrej Paroebi van de Oekraïense Veiligheids- en Verdedigingsraad bereidt Rusland elders in Oekraïne vergelijkbare scenario’s als op de Krim voor: eerst de pro-Russische burgers mobiliseren en daarna ‘hulp’ aanbieden. Een Oekraïense krant meldde vandaag dat er in Rusland via sociale media vrijwilligers geworven voor pro-Russische actie in Charkov, Donetsk en Odessa. De rekruten doen zich voor als ‘gewone toeristen’ en gaan de grens over via Belgorod en Rostov, aldus de krant.

8 Hoe reageert Oekraïne?

De Oekraïense regering is zaterdag begonnen met een algehele mobilisatie voor de krijgsmacht. Maar tot nu toe maakt ze geen aanstalten om de Krim tot het uiterste te verdedigen of de Russische troepen daar daadwerkelijk aan te vallen. De regering, die pas sinds afgelopen donderdag formeel functioneert, heeft ook te weinig greep op Oekraïne om zo’n strijd aan te kunnen. Kiev is bang dat Moskou een gewapend treffen op de Krim zal opvatten als aanleiding voor een bredere oorlog. De regering van Oekraïne hoopt vooral op effectieve steun van Amerika en Europa. Ze bereidt zich ook voor op een snelle ondertekening van het associatieverdrag met de EU, zodat het land ook verdragsrechtelijk wat meer met het Westen verbonden is.

    • Hubert Smeets