Oekraïne staat op springen. Zou het echt tot een oorlog komen?

Rusland en Oekraïne lijken af te stevenen op een oorlog. Maar hoe groot is de kans op een gewapend conflict nu echt? En hoe zou het Westen daarop reageren?

Een gewapende man zonder insigne patrouilleert buiten de Oekraïense infanteriebasis Privolnoje. Foto AP / Darko Vojinovic

Russische troepen trekken richting Simferopol. Het luchtruim boven Oekraïne is dicht en verschillende legerbases op de Krim zijn ontwapend, ingenomen of omsingeld. Rusland en Oekraïne lijken af te stevenen op een oorlog. Maar hoe groot is de kans op een gewapend conflict nu echt? En hoe zou het Westen daarop reageren?

Voorop staat dat de situatie volstrekt onvoorspelbaar is. Elke prognose kan worden afgedaan als koffiedik kijken. Toch vroegen we NRC-journalisten Hubert Smeets, Laura Starink en Juurd Eijsvoogel naar hun kijk op de zaak. “Het is ontzettend moeilijk iets te voorspellen”, zei onze buitenlandredacteur Smeets. Laura Starink, die de afgelopen dagen tevergeefs probeerde de Krim binnen te komen, zegt dat het rustig is waar zij verbleef in Cherson (ten noordwesten van de Krim).

“Hier was weinig opwinding. Die lijkt vooral te komen uit Kiev. Ik hoorde wel verhalen dat mensen zich op de Krim inschrijven voor de strijd tegen Kiev.”

bij de controlepost op grens met de Krim waar ze de afgelopen dagen keer op keer werd tegengehouden worden inmiddels loopgraven gegraven, aldus Starink.

Het Russisch marineschip Georgiy Pobedonosets vaart de baai van Sebastopol binnen. Foto AP / Andrew Lubimov

Toch is de spanning zo hoog opgelopen dat het een kwestie van tijd lijkt voor het eerste schot wordt gelost (lees hier meer over de autonome, overwegend pro-Russische Krimrepubliek, en de rol van de regio in het Oekraïne-conflict). Smeets:

“Gisteren leek het ongelooflijk hard te gaan. Daarna is het rustiger geworden. Een woordvoerder van president Poetin benadrukte dat Poetin zelf bepaalt wanneer hij zijn troepen inzet. Hij leek een beetje gas terug te nemen, maar misschien doet hij dat helemaal niet. Misschien gaat het van zondag op maandag gebeuren.”

Het is de vraag in hoeverre Poetin zich iets aantrekt van de waarschuwingen van de NAVO, het Westen en de Verenigde Staten. Dat hangt af van of hij de waarschuwingen - het afzeggen van de G8-top in Sotsji, de sancties tegen hem en zijn bondgenoten - serieus neemt. Als hij die taxeert als loze gebaren, gaat hij door. Van Europa heeft hij niets te vrezen, behalve van Duitsland.

Volgens Juurd Eijsvoogel, die voor NRC schrijft over internationale zaken, is er sprake van een explosieve situatie.

“Het is nu zaak voor het Oekraïense leger om zich niet te laten verleiden tot geweld. Als het Oekraïense leger of zomaar een provocateur begint te schieten, heeft Rusland een aanleiding om in te grijpen. Als er een vonk in het kruitvat springt, kan dat enorme gevolgen hebben. En het risico dat die vonk er komt wordt steeds groter. Uit de verklaring van Moskou over wat Poetin heeft besproken met Obama, wordt duidelijk dat Rusland zich dan niet alleen zou beperken tot de Krim.”

Volgens Eijsvoogel is niet te voorspellen wat er gebeurt als Rusland militair ingrijpt.

“Rusland is een kernmacht, maar hoe ver kun je ze laten gaan? Waar is de grens? Kun je ze het oosten van Oekraïne laten bezetten?”

Optie 1: de NAVO

Een van de internationale instellingen die iets zou kunnen betekenen is de NAVO. Maar de kans lijkt klein dat de verdragsorganisatie, die door Rusland wordt gezien als relict uit de Koude Oorlog, echt actie kan ondernemen.

Vlagen wapperen bij het hoofdkantoor van de NAVO in Brussel. Foto Reuters / Yves Herman

“Voorspellingen zijn link”, zegt Eijsvoogel. Oekraïne is nooit lid geworden van de NAVO, omdat Rusland dat als zeer grote bedreiging beschouwde. In 2008 was er even sprake van lidmaatschap, maar ook toen was het land verdeeld in een pro-Russisch kamp dat geen aansluiting wilde, en een anti-Russisch kamp dat wel bij de NAVO wilde horen.

Voor leden van de NAVO geldt: “als één lid wordt aangevallen, zijn de anderen verplicht om iets te doen.” Voor Oekraïne geldt dat nu niet.

Wat de NAVO zou kunnen doen, is benadrukken dat voor de landen die zich nu zorgen maken - zoals Letland, Estland en Polen - een veiligheidsgarantie van de NAVO geldt. Dat een aanval tegen één van hen gezien wordt als aanval tegen allen. Als daar problemen zouden ontstaan, liggen daar plannen voor klaar. De NAVO kan die landen, die onder dominantie van Sovjet-Unie hebben geleefd, enige geruststelling bieden. Maar Oekraïne heeft daar op zich niet heel veel meer aan.

Optie 2: een resolutie van de Verenigde Naties

De Veiligheidsraad van de VN kan weinig doen. Rusland heeft er als een van de vijf permanente leden vetorecht en kan elke resolutie blokkeren. Maar zelfs al kan Rusland elk besluit tegenhouden, er kunnen wel resoluties worden ingediend. Eijsvoogel:

De vergadering van de Veiligheidsraad van de VN over Oekraïne. Foto AP / John Minchillo

“Als bijvoorbeeld een resolutie zou worden opgesteld waar China mee instemt, zou je een breuk zien met Rusland. China is altijd tegen dit soort afscheidingsbewegingen zoals we nu zien op de Krim.”

De VN kunnen daarnaast helpen met diplomatieke bemiddeling. Er kunnen VN-waarnemers worden gestuurd en er kan een onderhandelingscommissie worden gestuurd.

Optie 3: Uni- en multilaterale sancties

De afgelopen dagen kregen al verschillende “sancties” vorm tegen Rusland. De Verenigde Staten, Canada, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hebben hun voorbereidingen voor de G8-top met Rusland opgeschort. De top zou plaatsvinden in Sotsji, waar vorige maand nog de Olympische Winterspelen plaatsvonden. Het niet doorgaan van de G8 zou een tegenvaller zijn voor Poetin.

Twitter avatar hubertsmeets Hubert Smeets John Kerry (VS) dreigt Rusland met royement uit G8. Volgende G8-top is later dit jaar in Sotsji.
http://t.co/JMeFBkymDn

Maar er zijn nog meer maatregelen denkbaar: economische sancties en reisrestricties voor de Russische president en zijn bondgenoten, bijvoorbeeld. Daar wordt nu ook al mee gedreigd.

Twitter avatar MaximEristavi Maxim Eristavi .@StateDept Kerry warns Putin of visa bans, asset freezes, trade isolation if the invasion to Ukraine continues- @Reuters
Twitter avatar AJELive AJELive Kerry says G8 nations and some other countries ‘prepared to go to the hilt to isolate Russia’ | #Ukraine Live Blog http://t.co/84yjUP7XTz

Lees voor de laatste ontwikkelingen ook ons liveblog.