Zwijgend leest Tineke de rouwpost

De laatste 20 jaar woonde de vorige week overleden dichter Leo Vroman met zijn vrouw Tineke in een bejaardenhuis in Fort Worth. Dat in Nederland krantenpagina’s worden vol geschreven over zijn dood, weet er amper iemand. Zittend op de bank leest Tineke de rouwpost.

Woensdag at Tineke Vroman voor het eerst weer beneden in de grote zaal van Trinity Terrace, de Retirement Community, waar het innigst verenigde paar van de Nederlandse poëzie bijna twintig jaar geleden naartoe verhuisde. „My husband has died”, zei ze treurig tegen mensen die haar even aanspraken.

In het Texaanse bejaardentehuis waar hij vorige week zaterdag stierf was Leo Vroman in de eerste plaats bekend als de helft van het echtpaar ‘Leo en Tina’. Daarna als een man die vaak en veel grapjes maakte, die zijn servet in een L vouwde om zijn plaats te markeren als hij naar het buffet liep en die zijn bonnetjes in het restaurant aftekende met een zelfportret, voorzien van een belachelijk grote neus.

Slechts een enkeling onder de honderden grijze eters wist dat hij dichtte en tekende en dat in de biowetenschap ‘een Vroman-effect’ naar hem was genoemd. De dichter koesterde zijn uitzonderingspositie tussen de oudjes van de plaats die zichzelf promoot als ‘City of cowboys and culture’: „Ik ben hier een van de weinige Democraten, een van de vier abonnees van The New York Times en de enige Jood.” Dat er in Nederland en België krantenpagina’s worden volgeschreven over zijn dood, realiseert amper iemand zich in het gebouw.

Het ingelijste portret van ‘Dr. Leo Vroman’ staat nu op de vaste dodenplek bij de postvakjes. Ernaast staat dat van een zekere Mary B. Smith – er wordt hier veel gestorven. Smith overleed een dag na de dichter, haar afscheidsdienst is op vrijdagmorgen, een halve dag voor die van Vroman. Zij in de kerk aan de overkant, hij in het auditorium van het bejaardentehuis. Want hoeveel psalmen Vroman ook schreef aan zijn ‘Systeem’, zijn wantrouwen tegen de Amerikaanse georganiseerde religie was kolossaal. Eens constateerde hij met afgrijzen dat een hulp ’s avonds in de Bijbel zat te lezen. De vrouw vertrok niet lang daarna.

Onder de sprekers bij het afscheid, vrijdagnacht Nederlandse tijd, zijn een vriend en collega-wetenschapper uit New York en Vromans redacteur Mirjam van Hengel, van wie volgende maand – op Vromans 99ste geboortedag – het boek Hoe mooi alles. Leo en Tineke Vroman, een liefde in oorlogstijd verschijnt. Zij leest Vromans laatste gedicht voor. Vroman schreef tot het allerlaatst, op zijn rug liggend in bed, terwijl Tineke naast hem lag te slapen. Op verzoek van de dochters van de dichter leest Van Hengel dat gedicht ‘Einde’ in het Nederlands, zodat de Amerikaanse aanwezigen kunnen horen hoe dat klinkt. Voor de Nederlandse literaire gemeenschap is Texas te ver; de dichter woont dan ook al bijna zeventig jaar in Amerika.

De dood van Leo is de afgelopen dagen geleidelijk tot Tineke doorgedrongen. Haar geheugen ging de laatste jaren nog sterker achteruit dan de fysieke kracht van haar man. Al enige tijd hadden de Vromans permanente verzorging in hun appartement. Aan haar caretaker (thuiszorg) heeft Tineke een van de door Van Hengel meegebrachte necrologieën van Leo voorgelezen, van het begin tot het eind, in het Nederlands. Zittend op de bank met een deken over haar benen leest Tineke de rouwpost die ze aangereikt krijgt, maar ze zegt er niets over.

In de plaatselijke krant Star-Telegram verscheen deze week een korte herdenking van Vroman, geschreven door Tim Madigan, een journalist uit Fort Worth die enkele jaren geleden tot zijn verbazing ontdekte dat er zich bovenin de bejaardenflat een beroemdheid bevond. Hij schreef vier jaar geleden een artikel in drie delen over de oorlogsgeschiedenis van Leo en Tineke Vroman: ‘Part I: Leo Vroman meets the love of his life, then flees Holland as the Nazis approach. Part II: A Japanese prison camp keeps Vroman and his Tineke apart. Part III: Will the end of the war mean the beginning of their lives together? Or has time for the poet and his love run out?’ Vroman bewaarde een geplastificeerde versie van het artikel en liet die aan al zijn bezoekers zien.

Madigan werkt nu aan een groot stuk voor de krant naar aanleiding van Vromans overlijden. Hij voerde de laatste maanden veel gesprekken met de dichter over diens naderende einde. Vroman was nieuwsgierig naar wat hem na zijn dood te wachten stond, vertelde hij Madigan – maar was bezorgd om Tineke. De journalist beloofde hem elke dag bij Tineke op bezoek te gaan en haar een kus op haar voorhoofd te geven. Uiteindelijk hoopte Vroman vooral als wetenschapper herinnerd te worden, zegt Madigan: „Altijd als je hem daarnaar vroeg, noemde hij het Vroman-effect. Het is natuurlijk ook wel iets bijzonders, dat nog steeds onderzoekers overal ter wereld je naam noemen.”

Vrijdag gaan er vier grote dozen vanuit Vromans appartement 1005 mee naar het auditorium beneden. Ze zitten vol boeken uit de verzameling van de dichter, zowel in het Engels als in het Nederlands. Ze zullen aan de gasten bij het afscheid worden uitgedeeld, net als afdrukken van de abstracte kunstwerken die Vroman al programmerend op de computer maakte. Er blijft ook iets boven: de dikke multomappen met voltooide, ongepubliceerde gedichten. De bundel Die vleugels verscheen deze herfst, maar er blijken ook volle ordners ‘Die vleugels 2’ en ‘Die vleugels 3’ te zijn. En een rode, met het opschrift ‘Die vleugels IV jan. 1 2014-’. Zelfs daar zit nog een handvol gedichten in. Het Vroman-effect gaat ook in de poëzie nog even door.