Op weg naar herstel

De valutacrisis zat in de weg en ook de omzet viel weer tegen. Maar dít jaar wordt het beter.

Het jaar 2013 begon zo mooi voor bierbrouwer Heineken in Egypte. De eerste helft van vorig jaar groeide de omzet stevig in het land. De zes lokale brouwerijen draaiden uitstekend. Totdat het weer politiek onrustig begon te worden in het land waar het alcoholvrije biertje Fayrouz van Heineken een populair drankje is. Daardoor werd in de tweede helft van het jaar minder bier verkocht.

Toch had Heineken uiteindelijk van de politieke onrust in het land nauwelijks last. Over heel 2013 steeg de winst in Egypte. Waar de Nederlandse bierbrouwer écht hinder van ondervond was de fikse waardedaling van de Egyptische pond. De munt daalde ten opzichte van de euro 18 procent. Ook de Braziliaanse real en de Nigeriaanse naira daalden vorig jaar behoorlijk in waarde ten opzichte van de euro. Al deze valutaschommelingen hadden uiteindelijk een negatief effect van 389 miljoen euro op de totale omzet van 19,2 miljard euro van Heineken in 2013.

Het was het probleem van veel andere AEX-bedrijven. Philips, Unilever, DSM, Akzo Nobel, allemaal gingen ze gebukt onder de valutacrisis in de opkomende markten die eind vorig jaar uitbrak. De inzakkende koersen van de lokale munten daar, zorgden voor lagere inkomsten hier. Voor een televisie in Mexico ontving Philips een vast bedrag in peso’s. Maar in euro’s werden die steeds minder waard. Met name Unilever had zwaar te lijden onder deze zogeheten negatieve valuta-effecten. De omzet van het voedingsmiddelenconcern daalde hierdoor met 6 procent.

Gratis geld

Eigenlijk vermorzelden de negatieve valuta-effecten het hoopvolle einde van 2013 voor veel AEX-bedrijven. Voor veel van die ondernemingen was vorig jaar, net als 2012, een zwaar jaar vanwege de algehele economische malaise. Maar met name in het laatste kwartaal leek het herstel eindelijk écht door te zetten. In Nederland meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek een verrassende groei van 0,7 procent voor het laatste kwartaal, waarmee Nederland de recessie officieel achter zich liet. De positieve impact daarvan werd echter teniet gedaan door negatieve valuta-effecten.

Met dank aan de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve. Want die gaf het startschot voor de valutacrisis. In oktober kondigde de centrale bank aan te beginnen met het dichtdraaien van de geldkraan. Die had de Fed in 2008 wagenwijd opengezet om de Amerikaanse economie in leven te houden. Daarop stroomden grote sommen geld weg uit de opkomende economieën. Met alle gevolgen van dien voor de waarde van lokale munten. Veel Amerikaanse beleggers bleken het ‘gratis geld’ van de Fed niet te hebben gebruikt om hun eigen economie te stimuleren, maar waren ermee op zoek gegaan naar hogere rendementen in risicovollere, andere landen. Nu vluchtten ze weer weg.

Voor de rest leek 2013 veel op het jaar ervoor. Ook dit jaar stonden bij veel bedrijven de omzet en winst onder druk. Acht van de vijftien AEX-bedrijven die tot nu jaarcijfers hebben gepubliceerd, zagen hun winst kelderen. Gezamenlijk verdienden de vijftien ondernemingen bijna 25 procent (10 miljard euro) minder dan het jaar daarvoor. De omzet van die bedrijven daalde met 4,3 procent, naar 684 miljard euro. Dat zijn cijfers die weliswaar niet gecorrigeerd zijn voor eenmalige lasten en meevallers en voor de ver- of aankoop van bedrijfsonderdelen. Maar ook als dat wel gebeurt, blijft het beeld somber. Er is weinig autonome groei: er wordt nauwelijks méér verkocht.

Twee snelheden

Bij de zeven bedrijven die wel relatief betere resultaten neerzetten, kwam dat vooral door lagere kosten als gevolg van reorganisaties en automatisering. „We zien de effecten van veranderprogramma’s uit het verleden”, zegt analist Jos Versteeg van vermogensbeheerder Theodoor Gillissen. Bij negen bedrijven waarvan nu al cijfers bekend zijn, werden in 2013 in totaal 27.333 arbeidsplaatsen geschrapt. Voor de rest is het wachten tot het herstel er komt.

Dat herstel komt er zeker. Zoveel staat vast. Maar het zal de AEX-bedrijven wel op verschillende manieren raken. De economische wereld beweegt momenteel op twee snelheden: in de Verenigde Staten kruipt de economie véél sneller uit het slop dan in Europa. Nederland loopt achter op de VS, en ook weer op sommige andere Europese landen. Bedrijven die vooral hier actief zijn, zoals KPN en PostNL, zullen het naar verwachting langer moeilijk hebben dan andere, ‘echte’ multinationals, die bijvoorbeeld tweederde van hun inkomstenuit de VS halen, zoals verzekeraar Aegon. KPN en PostNL behoren tot de zwakste broeders van de AEX. De bedrijven doken dit jaar in het rood.

Bovendien is het herstel fragiel. Begrotingscommissaris Olli Rehn van de EU voorspelde deze week een economische groei van 1,0 procent voor Nederland voor het komende jaar. Ruim hoger dan de 0,5 procent waar het kabinet eerder rekening mee hield. Minister Dijsselbloem van Financiën (PvdA) ziet daarin het bewijs dat „Nederland uit het dal kruipt”. Maar er zijn grote onzekerheden, ontwikkelingen die het prille herstel kunnen fnuiken.

Zo zijn er toenemende zorgen over de schuldenberg in China. Als daar een schuldencrisis uitbreekt zoals in de westerse wereld in 2008, zal de wereldeconomie een nieuwe terugval beleven. De Europese Centrale Bank doet momenteel onderzoek naar verborgen problemen op bankenbalansen. De kans bestaat dat door onderzoek nieuwe banken zullen omvallen. Dan zou de eurocrisis opnieuw kunnen oplaaien. En het spook van deflatie waart rond. Dat alles kan grote gevolgen hebben voor de top van het Nederlandse bedrijfsleven.

Meer risico nemen

De AEX-bedrijven zelf zijn voorzichtig aan het nieuwe jaar begonnen. Maar weinig concerns durven verwachtingen uit te spreken voor komend jaar. „Ze zijn onder meer bang voor verdere koersschommelingen”, zegt analist Versteeg. „Ze vragen zich af: hoe lang blijft de euro nog zo sterk ten opzichte van andere valuta?” Hij denkt dat ook in het eerste kwartaal van dit jaar de winsten van de AEX-bedrijven nog wel zullen tegenvallen. „De echte winstgroei moet nog komen. Die zal in de tweede helft van dit jaar moeten komen.” Maar, zegt hij, een klein beetje herstel zal wellicht al genoeg zijn voor een sterke verbetering van de resultaten. Veel bedrijven hebben zo zwaar gesaneerd de afgelopen tijd dat hun kosten minimaal zijn. Dat zou straks hogere marges moeten betekenen.

Bij beleggers aan de andere kant heerst daarentegen het optimisme. De aandelenkoersen van de beursgenoteerde bedrijven zijn het afgelopen jaren bijna zonder uitzondering opgelopen. De AEX-index schommelt nu rond de 400 puntengrens, het niveau van vlak voor de crisis. 2013 was dan ook het jaar van de ‘Grote Rotatie’, het jaar waarin beleggers uit hun schulp kropen en van veilige beleggingen zoals obligaties overstapten op meer risicovolle aandelenbeleggingen stapten.

Sommige analisten merken echter op dat de verwachtingen van beleggers flink uit de pas zijn gaan lopen met de daadwerkelijke prestaties van bedrijven. De beleggers zouden vooruitlopen op de feiten. Mede om die reden zouden veel bedrijven het afgelopen kwartaal ook winstwaarschuwingen hebben afgegeven. Om de verwachtingen van de beleggers in te tomen. Een correctie zou ophanden zijn – en noodzakelijk.

Voorzichtige banken

Wat de resultaten over de Nederlandse economie zelf zeggen? Niet zo veel. Met name omdat slechts 5 tot 10 procent van de activiteiten van die bedrijven in Nederland plaatsvinden. Het echte herstel zal hier vooral moeten komen van investeringen van andere, kleine en middelgrote bedrijven die voornamelijk in Nederland actief zijn. En van de banken natuurlijk. Die zijn de smeerolie van de economie doordat ze kredieten kunnen verstrekken aan ondernemingen.

Maar ook wat dat betreft zijn de vooruitzichten niet al te rooskleurig. Het lijkt er sterk op dat banken ook de komende jaren terughoudend zijn met kredieten verstrekken, zelfs als de vraag toeneemt. Banken moeten hun buffers verhogen en dat doen ze voor een deel door hun balans te verkorten, zoals dat heet: minder kredieten uitzetten. De financiële topman van Rabobank, Bert Bruggink, waarschuwde donderdag nog dat hogere kapitaaleisen de kredietverlening onder druk zetten.

Daarnaast hebben de banken nog veel last van slechte kredieten die ze in het verleden, tijdens de hoogtijdagen vóór de crisis, hebben verstrekt, en waarop nu niet of nauwelijks wordt afbetaald. Bij ING moesten daarvoor dit jaar opnieuw voorzieningen worden getroffen voor een bedrag van ruim 2 miljard euro. Dat drukt de inkomsten en dus de ruimte om geld uit te lenen.

Al met al wordt het dus afwachten of 2014 echt gaat brengen waarop beleggers en bedrijven hopen. Voor 2013 gold eigenlijk hetzelfde. En voor 2012 trouwens ook.

    • Chris Hensen
    • Tom Kreling