Geest van Leo Vroman volop aanwezig bij Amerikaanse herdenkingsdienst

Foto van Leo en Tineke Vroman, 28 februari 2014, Fort Worth, Texas Foto Arjen Fortuin

Gisteravond werd dichter Leo Vroman gecremeerd in zijn woonplaats in Texas. Boekenredacteur Arjen Fortuin was erbij, maakte foto’s terplekke en schreef een reportage.

Oude mensen zijn niet graag te laat, ook niet in Fort Worth, Texas. Dus schuifelen de eerste gasten al een halfuur voor aanvang het ruime auditorium van Retirement Community Trinity Terrace binnen om Leo Vroman te herdenken. Ze bewonderden de afdrukken van de computeranimaties die Vroman maakte (‘He was really very gifted’) en bladerden verwonderd in de Nederlandse dichtbundels van de overledene, die er op grote stapels uitgestald lagen.

Fysiek was Vroman niet meer aanwezig bij de herdenking: zijn lichaam was een paar uur eerder gecremeerd – nabestaanden gaan in Amerika meestal niet mee naar het crematorium. De geest van Vroman was desalniettemin alomtegenwoordig op de bijeenkomst, waarin de meeste sprekers probeerden hun gehoor aan het lachen te maken, zoals de overledene dat zelf ook ongetwijfeld gedaan zou hebben.

Geestigheden

Dat gold zeker voor de bijdrage van Tim Madigan, een plaatselijke journalist en vriend van Vroman, die uitvoerig verslag deed van zijn gesprekken met de dichter de laatste weken, waardoor hij feitelijk fungeerde als het doorgeefluik van Vromans geestigheden. Vroman had Madigan verteld dat de dood een van de meest voorkomende gespreksonderwerpen tussen Leo en Tineke Vroman was geworden:

“Als er niets op televisie is, dan schakelen we over naar de dood.”

De keer dat hun gesprek over het naar hem genoemde Vroman-effect ging, leefde de 98-jarige helemaal op, zei Madigan:

“Hij begon aan een lange ingewikkelde uitleg en was bijna niet meer te stoppen. Het Vroman-effect was zijn morfine.”

Hoe toch een man tegelijk dichter en wetenschapper kon zijn?

“Na mijn dood moet er maar eens goed naar mijn hersenen worden gekeken. Dit duidt natuurlijk op schizofrenie.”

Who knows

Gevraagd of hij al wist wat zijn laatste woorden zouden worden, had Vroman geantwoord: ‘Who knows’, waarop de journalist informeerde of die zin dan zijn laatste woorden zouden zijn. Vroman: ‘Niet als ik je vraag beantwoord.’

Enigszins verwant daarmee was de omgang van Vroman met zijn poëzie. Bij elk gedicht dacht hij dat het wel zijn laatste zou zijn; hij hield ook vol dat zijn meest recente gedicht zijn lievelingsgedicht was. Dat was, zo stelde Querido-redacteur Mirjam van Hengel vast, nu dus ‘voor de eeuwigheid’ het gedicht ‘Einde’, dat Vroman anderhalve week voor zijn dood naar Hollands Maandblad stuurde.

Minimalist

De bioloog Ed Leonard, die in New York met Vroman onderzoek deed, karakteriseerde de onderzoeker Vroman als ‘een minimalist’ die verbijsterend heldere papers schreef; de arts van de bejaarde dichter herinnerde zich de langdurige discussies over medicijnen en behandelingen die ze met ‘het genie’ Vroman voerde. En ze richtte zich en passant op de meer dan honderd bejaarden in de zaal:

“U ziet het: gezond eten en veel bewegen helpt echt, je kunt er zeer oud mee worden.”

Goudse stroopwafels

De tweede Nederlandse spreker was Herman van Tongerloo, rector van de naar de dichter genoemde middelbare school in Gouda. Hij had een blik Goudse stroopwafels meegenomen, dat hij overhandigde aan Tineke Vroman, die ruim een uur lang stilletjes op de eerste rij zat. Gistermiddag was Vroman ook op de school herdacht, met een kort programma voor alle leerlingen.

De afgelopen jaren had de dichter grote indruk gemaakt bij de scholieren door zijn hulpvaardigheid en door de razende vaart waarin hij e-mails (‘iemels’, schreef hij jarenlang) van leerlingen beantwoordde als die een vraag hadden over hem of over zijn werk. Toen Van Tongerloo vertelde dat een internetfilmpje over Vromans dood al 50 duizend maal was bekeken, oogstte hij verbaasde kreten in de zaal.

I have no idea

De bijeenkomst eindigde met gedichten van Vroman, voorgelezen door zijn dochters Peggy en Geri. Tim Madigan had al eerder verteld hoe hij Vroman vier dagen voor zijn dood bezocht. Op de vraag hoe het met hem was, had Vroman toen geantwoord: ‘I have no idea.’

Na afloop van de ceremonie was er limonade en een koekje – als Texaanse variant op koffie en cake. Peggy Vroman spoorde de aanwezigen vooral aan om boeken en kunstwerken van haar vader mee te nemen. Met een reden. In een van hun laatste telefoongesprekken had ze haar vader bekend dat ze hem zou missen. Dat vond Vroman werkelijk grote onzin. Had hij daarom zestig boeken geschreven, drieduizend gedichten, wetenschappelijke publicaties en talloze tekeningen gemaakt? Dat liet hij allemaal achter, dus wat viel er te missen: ‘That’s all of me.’

    • Arjen Fortuin