Geef de kiezer drie stemmen in plaats van één

Er komen weer verkiezingen. Maak van verkiezingsdagen een nationale feestdag, oppert Gijsbert van Es. En neem de Staatsloterij als hoofdsponsor van dit evenement.

illustratie Roel Venderbosch

Wie op 19 maart niet gaat stemmen, is gek. Ja, echt! Vier à vijf van de tien kiezers doen niet mee aan gemeenteraadsverkiezingen. Uit desinteresse – ‘de politiek’ volgen ze niet. Uit cynisme – ze voelen zich niet vertegenwoordigd door de raadsleden. Het gedrag van een verwend kind, dat is het.

Een land zonder stabiele democratie, dat heet Oekraïne, Syrië, Egypte, Libië, Thailand. Onze parlementaire democratie vertoont de uitwassen van het andere uiterste: ons bestel is té stabiel. In de ogen van veel niet-stemmers is het saai en ondoordringbaar. ‘Ach, een kliekje van vergadertijgers bestuurt ons; ze doen maar.’

Hoe krijgen we die wegkijkers en wegblijvers wél naar de stembus? Niet om ze te laten stemmen om ’t stemmen, maar om ze als burgers te laten beseffen dat vrije verkiezingen een democratisch recht zijn en hieraan deelnemen een morele plicht. Een waarheid als een koe. Maar het zal geen hond extra trekken als we stembusgang even ernstig aanprijzen als kerkbezoek op zondagochtend.

Afrekencultuur is een kenmerk van onze samenleving. ‘What’s in it for me?’ Oké, ik gééf m’n stem. Maar wat krijg ik ervoor terug ...? Hier wat suggesties om verkiezingen aantrekkelijker te maken.

Roep verkiezingsdagen uit tot nationale feestdagen, ten koste van Hemelvaartsdag als collectieve vrije dag (dat is volstrekt overbodig, zo vlakbij Tweede Paas- en Pinksterdag, Koningsdag en meivakantie). We vieren het Feest van de Democratie. Scholen dicht, uitslapen, tompoezen bij de koffie. ‘Ja maar’ (altijd en eeuwig die ‘ja maar-zeggers’), ‘dan gaat iedereen maar funshoppen...?’ Prima toch? Open stembureaus in de buurt van de funshops.

Zet BN’ers achter de tafel in stembureaus. Het is een beproefd recept. Bij tv-acties na rampen zitten Paul de Leeuw, Katja Schuurman en tientallen andere celebrity’s aan de telefoon om gulle giften te noteren. Vraag hun de stembiljetten uit te delen – en niet alleen the usual suspects uit de RTL-stal, ook bekende ondernemers, schrijvers, acteurs en kunstenaars kunnen hier goed werk doen. BN’ers spotten – mensen zijn er dol op.

Geef elke stemmer gratis een Staatslot. Trekking: ’s avonds op tv in het verkiezingsprogramma. Tien hoofdprijzen à 100.000 euro en duizend troostprijzen van 1.000 euro, of zoiets (geen absurde bedragen). Te plat idee? Hoezo? Het Nationaal Comité Inhuldiging, gevormd bij de troonswisseling vorig jaar, heeft haar activiteiten laten sponsoren door de Postcodeloterij. Ook dit hoort bij de tijdgeest: van publieke taken en (publiek-)private sponsoring. De Staatsloterij die een handje helpt bij verkiezingen – wat is er mis mee?

Toegegeven: de ideeën hierboven zijn een beetje ‘toeters en bellen’, lokkertjes, worsten voor de neus van kiezers. Ook in het kiesstelsel zelf zou iets moeten veranderen. Één stem voor één kandidaat: dat is alles wat de kiezer nu te kiezen krijgt, al sinds de 19de eeuw. Karig. Schraal. Onbevredigend.

Geef kiezers de mogelijkheid om te stemmen op drie kandidaten. Dit sluit aan bij een sterke onderstroom binnen het electoraat. Zogenaamd zwevende kiezers fladderen helemaal niet zo vogelvrij als vaak wordt gedacht. De meesten switchen binnen een vast cluster van enkele partijen. (Politicologen noemen dat: ‘de voorkeurset’.) Links georiënteerde kiezers zappen tussen de PvdA, GroenLinks en de SP. ‘Op rechts’ zijn de VVD en het CDA communicerende vaten, met een links-liberaal overloopje naar D66. De ‘nee-zeggers’ kiezen tussen SP, PVV en thuisblijven. Gelovigen springen tussen CDA en ChristenUnie. Bij vrijzinnig-liberalen staan vooral D66 en GroenLinks in het ‘balboekje'.

Een keuze voor maar één partij geeft kiezers het onbehaaglijke gevoel dat ze met één simpele stem een complete partij en een oeverloos program gratis erbij krijgen. Terwijl binnen elke partij ook mensen rondlopen aan wie je je fiets nog niet zou uitlenen, zoals er evenzogoed standpunten binnen die partij leven waarmee je het níet eens bent.

Niet voor niets hebben de meeste kiezers twee à drie partijen op hun lijstje staan. Waarom dan niet de kans geboden drie stemmen te verdelen tussen verschillende partijen. Overtuigd VVD’er? Drie stemmen voor VVD-kandidaten! Een voorkeur voor het politieke midden? PvdA, CDA en D66 elk één. Enzovoorts.

Democratie is geen hemelrijk, waarin engelen eeuwig op hun harp spelen. Instellingen en procedures moeten meebewegen met maatschappelijke verandering. Als de kiezers niet vanzelf komen, moeten we een list verzinnen. De thuisblijvers hebben altijd ongelijk. Ze zouden gek zijn als ze niet gaan stemmen.