Solomon Northup: 12 jaar slaaf

‘Ik vond het gruwelijk om naar te kijken, want sorry dat ik het zeg, maar dit verhaal gaat ook over mijn voorouders’, zei Paul Witteman toen hij het met tafelgasten had over Steve McQueens slavernijfilm 12 Years a Slave. Een interessante opmerking. Vanwaar dat sorry? Mag je je als blanke niet identificeren met de slaaf? Of kan dat helemaal niet? Vergelijk het met de vraag of een nazi-nazaat zich kan identificeren met het verhaal van een Jood in een concentratiekamp. Nu zijn de Duitsers verder in hun verwerking en verbeelding van de Tweede Wereldoorlog dan wij met die van ons slavernijverleden. Maar identificatie met de ander dat is wat kunst toch vaak vermag.

Het zou trouwens kunnen dat Witteman meer moeite had met de identificatie met de slavendrijvers wanneer hij alleen het boek van Solomon Northup had gelezen. In de film zijn de blanken namelijk een stuk minder lelijk om te zien dan in het boek. Michael Fassbender, die de plantagehouder speelt, is niet direct ‘een zwaargebouwde man met lichtblond haar, hoge jukbeenderen en een Romeinse neus van buitengewone afmetingen en de blik van een paardenkoopman.’

Is het boek 12 jaar slaaf net zo goed als de film? Ja. Het is pijnlijk, gruwelijk, goed geschreven en van elke godsdienstige boodschap gespeend – wat het bekendste slavernijboek De hut van oom Tom zo onverteerbaar maakt. Er wordt in 12 jaar slaaf gevloekt dat het een aard heeft, kuisheid zit in de weergave van die woorden als ‘g…domme’.

Wat wel een groot verschil is met de film: door bijna alle recensenten wordt de passage waarin hoofdpersoon Northup een hele dag op zijn tenen moet staan om niet te stikken door het touw om zijn nek het gruwelijkst gevonden, maar in het boek komt die niet voor: vastgebonden is Solomon wél en hij moet de hele dag staan, maar zonder strop strak om zijn nek, want voordat het zo ver komt, heeft de blanke toezichthouder al enige actie ondernomen.

De film voegt meer dramatisering toe; die vormt immers de weerslag van ruim een eeuw filmtaalconventies: wat de film kleurt, blijft in het boek uiteraard implicieter. Voor sommigen maakt dat identificatie met de zwarte held misschien wel makkelijker is.