Kenau: een strijdbare zakenvrouw

Niemand kan voorlopig om Kenau heen, want er zijn een film, boek en expositie aan haar gewijd. Terecht: het is tijd om haar te herwaarderen.

Het woord ‘kenau’ staat voor een doortastende, onafhankelijke, zelfstandige, ongemakkelijke vrouw, aldus het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Vermeld wordt verder dat het woord de naam van een werkelijk bestaand persoon is, Kenau Simonsdochter Hasselaar (1526-1588/89), die in 1572 en ’73 Haarlem moedig hielp verdedigen tegen de Spaanse belegeraars. Over de historische Kenau is veel gepubliceerd, maar de beste bron is zojuist verschenen: Els Kloeks Kenau & Magdalena. Vrouwen in de tachtigjarige oorlog.

We weten goed beschouwd heel weinig over mevrouw Hasselaar, zo lang afgeschilderd als krachtpatser die in de Tachtigjarige Oorlog op Haarlems belaagde muren met zwaard en haak de spanjolen van de stormladders hakte. ‘Een mannin’, schreef P.C. Hooft over haar. Maar ooggetuigenverslagen van Kenau als een tot de tanden gewapende, vervaarlijke stadsmuurbloem bestaan niet. Vanuit dat bijna nulpunt begint Els Kloek haar reconstructie van Kenau en onze Kenau-kennis.

Ze heeft echt bestaan, haar naam duikt op in poorterregisters en rechtbankarchieven. De onafhankelijke Kenau drijft zelfstandig een (scheeps)houthandel, en ongemakkelijk is ze in juridisch opzicht beslist – Kloek dook tal van archiefstukken op, waarin deze strijdbare zakenvrouw haar belangen via de rechtbank verdedigt, opvallend vaak met succes. Het woord ‘doortastend’ past ook in dit verband.

Waarschijnlijk heeft haar einde eveneens met dat doortasten te maken. Mogelijk vanuit geldnood gaat ze voor Scandinavische houtaankoop hoogstpersoonlijk het zeegat uit. Daarna houden haar sporen op. Wellicht heeft ze bij een schipbreuk haar einde gevonden. Rest het soldateske Kenaubeeld. Kloeks uiteenzettingen op dat stuk vormen misschien wel de indrukwekkendste passages in haar Kenau & Magdalena.

De opzet van haar boek is om een oorlogsgeschiedenis vanuit de vrouw te maken. Kloek beweert terecht dat de rol van vrouwen op het oorlogstoneel veel groter is dan doorgaans wordt beschreven. Een legertros bestaat van oudsher voor een niet onbelangrijk deel uit vrouwen. Echtgenotes trokken mee, marketentsters, hoeren et cetera. Ook bij de verdediging van Haarlem tegen de troepen van Don Frederik (zoon van de beruchte hertog van Alva) waren veel vrouwen betrokken. Al zullen er weinigen zwaard of piek hebben gehanteerd, maar met kokende olie en stenen kan men de vijand ook dramatische lijfschade toebrengen.

Els Kloek voert haar gegevens op in een bijzondere heldere beschrijving van de Opstand tegen de koning van Hispanje in het algemeen, en het beleg van Haarlem in het bijzonder. Ook het beleg van Leiden (in 1573 onder Alva zelf, in 1574 onder Francisco de Valdez) krijgt haar zegenende aandacht. Hier focust zij op een andere, zij het minder spreekwoordelijke vrouw: Magdalena Moons (1541-1613), een Haagse die een verhouding had met Franciso de Valdez – een beduidend minder meedogenloze legeraanvoerder dan de grote Alva. De overlevering wil dat Magdalena zachte druk op haar minnaar (en latere echtgenoot) heeft uitgeoefend om een terminale aanval op het belegerde Leiden enkele dagen uit te stellen. Met als resultaat dat bij een gedraaide wind het water tot aan de muren kon stromen, de Spanjaarden wegtrokken, en de platbodems met haring en wittebrood de uitgehongerde stad konden bereiken. Zij het niet als mannin, ook Magdalena kreeg een heldinnenstatus.

Kenau & Magdalena past in Kloeks streven historische vrouwen aan de vergetelheid te ontrukken. Eerder deed zij dat met haar meer dan 1500 bladzijden tellende lexicon 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Ze schrijft ergens dat de Lage Landen van 1507 tot 1567 vrijwel onophoudelijk onder vrouwelijk gezag stonden. De Habsburgse weduwes Margaretha van Oostenrijk, Maria van Hongarije en Margaretha van Parma waren weliswaar plaatsvervangsters van (groot)vader, broer of neef, maar toch. En ze schuwden de harde hand niet.

Deze vrouwen figureerden aan de top van het landsbestuur, wat hen niet altijd licht viel. Maria van Hongarije schreef: ‘Een vrouw wordt nooit zo gerespecteerd en gevreesd als een man, wat haar positie ook is.’ How to make it as a woman als men lager op de maatschappelijke ladder stond? Magdalena Moons zocht het in een romance en een huwelijk met een militair – ze zou er nog twee trouwen na de dood van Valdez. Heeft zij haar eeuwenlange heldinnenstatus verdiend? Het grappige is dat Kloek enerzijds laat zien dat historici die dat ontkennen dit uit Prinzipienreiterei doen: Magdalena Moons’ invloed op Leidens ontzet is niet uit de archieven bewijsbaar, kan dus onmogelijk waar zijn, dus: exit Magdalena. Nu kan Els Kloek uit diezelfde archieven evenmin bewijzen dat het wél waar is, maar haar speculeren erop heeft een bijzonder fraai beeld opgeleverd van de historische omstandigheden van zowel mannen en vrouwen in het belegerde Leiden. Hetzelfde bij Kenau: gewelddadigheid niet bewezen, maar we kennen haar nu beter: een zelfstandige zakenvrouw in benarde omgeving.