Een cartografisch mysterie: wie maakte werkelijk de zeekaarten?

De geschiedenis van de cartografie moet ingrijpend worden herschreven. Een proefschrift van Nederlands onderzoeker Roel Nicolai over zogenaamde portolaankaarten stelt historici namelijk voor een raadsel. Wie maakte nu werkelijk eeuwen geleden de zeekaarten?

Detail van een anonieme portolaankaart van de oostelijke Middellandse Zee, vermoedelijk uit Genua, gemaakt tussen 1325 en 1350. De kaart, die bekend staat als de Ristow-Sketon-kaart, wordt bewaard in de Library of Congress in Washington.

De geschiedenis van de cartografie moet ingrijpend worden herschreven. De realistische zeekaarten van de Middellandse en Zwarte Zee uit de dertiende eeuw, zogeheten portolaankaarten, blijken al gebaseerd te zijn op een wiskundig model dat sterk lijkt op de ‘Mercatorprojectie’ die pas veel later, in 1569, bekend werd door de Vlaamse cartograaf Gerardus Mercator.

Dat blijkt uit het onderzoek van Roel Nicolai, hoofd geodesie bij Shell in Rijswijk, die maandag aan de Universiteit Utrecht promoveert op een proefschrift over de portolaankaarten.

Een kaartprojectie is een wiskundige vertaling van het gekromde aardoppervlak naar het platte vlak van een kaart. Tot nu toe werd aangenomen dat de zeekaarten zijn gemaakt door middeleeuwse cartografen op basis van waarnemingen door zeelieden. Dat ze op Mercatorkaarten lijken, was bekend, maar onderzoekers schreven dat toe aan toeval. Nicolai heeft toeval categorisch uitgesloten door de portolaankaarten digitaal te analyseren met moderne data en modellen over het aard- en zeeoppervlak. Hij zegt:

“De kaarten zijn te complex en te geavanceerd om in middeleeuws Europa gemaakt te zijn. De kennis om zulke nauwkeurige kaarten op basis van metingen te vervaardigen kan nog niet aanwezig zijn geweest in de Middeleeuwen.”

Essentiële instrumenten als een goed kompas waren bijvoorbeeld in die tijd nog niet beschikbaar.

“Het staat vast dat er een ouder wiskundig model onder ligt.”

Bron: NRC Handelsblad

Bron: NRC Handelsblad

Kaarten afkomstig uit de Grieks-Romeinse Oudheid?

De kaarten benaderen volgens Nicolai de nauwkeurigheid van de eerste wetenschappelijke kaart, de zogeheten Cassini-kaart van Frankrijk, uit de achttiende eeuw.

Wie de kaarten wel maakten, is opeens een raadsel. Onderzoek moet uitwijzen of ze zijn gerealiseerd in de Grieks-Romeinse Oudheid, zegt hij. Dat ze uit de Arabische wereld komen, is volgens hem onwaarschijnlijk. Er zijn sterke aanwijzingen dat de kaarten zijn opgebouwd uit verschillende sets kaarten van kleinere gebieden.

De Griekse astronoom en geograaf Ptolemaeus heeft in de eerste eeuw na Christus het probleem van kaartprojecties aan de orde gesteld, maar dat heeft door het ontbreken van nauwkeurige gegevens over kustlijnen en locaties van steden geen nauwkeurige kaarten opgeleverd.

De portolaankaarten duiken ogenschijnlijk uit het niets op in Italië. Mogelijk heeft het Byzantijnse Rijk de rol van ‘doorgeefluik’ gespeeld.