Breuklijn loopt dwars door kerk

De verdeeldheid in Oekraïne is óók religieus van aard. De strijd tussen het Kiev- en het Moskou-patriarchaat zorgt voor spanningen in families.

Het is een van de beelden die beklijft: Oekraïense priesters, met het kruis tegen de borst gedrukt, op de barricades in Kiev.

De foto’s van de mannen in zwart gewaad en helm op, in een stad die in brand staat, gingen de wereld over. Ze stelden zich op als menselijk schild tussen de betogers en de Berkoet, de oproerpolitie van de inmiddels uitgeweken president Janoekovitsj.

Dagelijks droegen de priesters voor oppositie en aanhangers de mis op het Onafhankelijkheidsplein Maidan. En toen de eerste slachtoffers vielen, werden binnen de muren van hun kloosters de eerste noodhospitaaltjes ingericht.

Tijdens de revolutie in de Oekraïense hoofdstad heeft de orthodoxe kerk ongetwijfeld een doorslaggevende rol gespeeld, zeggen politieke analisten in Kiev. Maar de vraag is: wélke orthodoxe kerk?

Oekraïne is verdeeld tussen westers georiënteerde Oekraïenstaligen en Russischtaligen die overwegend leven in het oosten van het land. Een andere breuklijn is die in de kerk.

Na de onafhankelijkheid van de voormalige sovjetrepubliek Oekraïne ontstond begin jaren negentig het Kiev-patriarchaat, een afscheiding van het aloude Moskou-patriarchaat van de Russisch-orthodoxe kerk.

Nog altijd wordt het jonge Kiev-patriarchaat door andere oosters-orthodoxe kerken niet erkend. Veel Russischtalige Oekraïners bleven het Moskou-patriarchaat trouw.

Dat schisma raakt de orthodoxie in het hart. Kiev is plaats waar grootvorst Vladimir zich in 988 liet kerstenen. Kiev wordt daarom door beide kerkgenootschappen gezien als hun geboortegrond.

De rivaliteit speelt nu, tijdens de omwentelingen in Oekraïne, extra op. „Die Moskou-getrouwe orthodoxen zijn op de hand van Janoekovitsj en de Russische president Poetin”, zegt priester Pavlo voor het podium op de Maidan. „Die Moskou-priesters vormen de vijfde colonne in ons land.”

Olena, een twintiger, herinnert zich de doop van haar zoon. Haar man koos voor de ceremonie een kerk van het Kiev-patriarchaat. „Het zorgde voor een enorme familieruzie”, zegt Olena. „Mijn moeder is trouw aan het Moskou-patriarchaat en ze beschouwde ons als verraders.”

Op zijn kantoor in het eeuwenoude Holenklooster, thuisbasis van het Moskou-patriarchaat, belt priester George Kovalenko met een priester uit Soemi, een stadje in het noordoosten van het land. ‘Kiev’-gelovigen zijn er die ochtend naar de ‘Moskou’-kerk van Kovalenko’s collega gekomen met het dreigement de kerk over te nemen.

Met rustige stem probeert Kovalenko de priester in Soemi gerust te stellen, maar als hij heeft opgehangen kijkt hij bezorgd. „De Kiev-groep heeft zich teruggetrokken, maar mijn collega is bang. ‘De volgende keer komen we met molotovcocktails naar jouw kerk’, hebben ze gezegd.”

Drie kilometer verderop in de stad houdt priester-woordvoerder Oleksandr Trofimljoek kantoor in het Sint Michielsklooster van het Kiev-patriarchaat. „Ik keur het af wat er in Soemi gebeurt, maar ik begrijp de woede van die mensen wel,” zegt hij. „Zij worden door aanhangers van het Moskou-patriarchaat al jaren uitgemaakt voor verraders en separatisten.”

Volgens Trofimljoek is de toegenomen vijandigheid tussen de kerken de schuld van „Poetins vriend” Janoekovitsj. „Toen hij in 2010 president werd zei hij een eind te zullen maken aan ons Kiev-patriarchaat. Dat is ’m niet gelukt. Janoekovitsj is nu zelf uitgespeeld.”

Tot zijn vlucht uit het land kon Janoekovitsj officieel rekenen op de steun van het Moskou-patriarchaat, maar veel ‘Moskou’-priesters kozen in de praktijk evengoed de kant van de protesten op straat.

Trofymlioek hoopt dan ook dat de overwinning op het Janoekovitsj-regime niet zal leiden tot wraakacties jegens de ‘Moskou’-priesters. „We moeten het land opnieuw opbouwen en de kerken juist herenigen.”

In het Holenklooster aan de Dnjepr knikt priester Kovalenko instemmend. Hij is het volledig eens met zijn „broeder van het Kiev-patriarchaat.”

Vandaag nog heeft Kovalenko op zijn Facebookpagina opgeroepen tot verzoening. Op gedragen toon leest hij zijn ‘post’ voor. „In een uur tijd had ik tweeduizend likes!”

Voor de zoveelste keer tijdens het gesprek wordt hij gebeld. Een Russische journaliste aan de lijn. „Luister maar even mee,” zegt Kovalenko die de telefoon op de speaker zet. „Die interviews met Russen zijn veelzeggend.”

De journaliste vraagt Kovalenko of „de Russische iconen nog wel veilig zijn in de Oekraïense kloosters.”

Kovalenko reageert woedend: „Rússische iconen? Mevrouw, u belt nu naar Oekraïne, en alles wat in onze Oekraïense kerken en kloosters ligt is dus Oekraïens!”

Getergd hangt hij op. „Dat ons patriarchaat historisch gelieerd is aan de Russisch-orthodoxe kerk is één ding”, zegt Kovalenko. „Maar het probleem is dat ze in Moskou niet alleen de Oekraïense kerk maar héél Oekraïne beschouwen als hun eigendom.”

Overstappen naar het Kiev-patriarchaat is voor Kovalenko taboe. „Ik ben geboren en getogen in het Moskou-patriarchaat. Maar ik bid elke dag dat onze kerkleiders nadenken over een hereniging.”

Het zoontje van Olena is intussen vijf en de ruzie met haar moeder over de ‘verkeerde Kiev-doop’ is eindelijk bijgelegd. „Ze heeft nog jaren gedreigd om mijn zoon op een dag mee te nemen naar haar Moskou-kerk om daar de doop nog eens over te doen. Maar intussen praten we niet meer over de kerk.”

Ook niet over politiek. Olena: „Zoals veel Oekraïners stemt mijn moeder toch op een politicus van ‘haar’ patriarchaat. Daarover is geen discussie.”