Waarom de Krim Poetins breekijzer is in het Oekraïne-conflict

De Krim vandaag: mensen gingen de straat op onder een grote Russische vlag.
De Krim vandaag: mensen gingen de straat op onder een grote Russische vlag. Foto Reuters / David Mdzinarishvili

Het blijft spannend in Oekraïne. Terwijl in de hoofdstad Kiev de pro-Europese interim-regering vorm kreeg, bleef Poetin zich verzetten tegen de machtswisseling. Zijn stok om mee te slaan: de Krim. Waarom is dat schiereiland de plek waar het vandaag om draaide?

Vannacht werden twee regeringsgebouwen op de Krim bezet door tientallen gewapende mannen. Rusland zei dat “de straaljagers klaarstonden” om landgenoten te beschermen, terwijl de nieuwe Oekraïense premier, Jatsenjoek, zei dat hij iedere beweging van de Russen “als een daad van agressie” zou opvatten.

Wat ook bijdraagt aan de spanningen: de Russen zijn een grote militaire oefening begonnen. In West- en Centraal-Rusland zijn daarbij zo’n 150.000 militairen betrokken.

De bezorgde secretaris-generaal van de NAVO, Anders Fogh Rasmussen, riep Rusland op niets te doen dat verkeerd kan worden opgevat of zou kunnen leiden tot een escalatie van de spanningen.

Zes vragen over de contrarevolutie op het schiereiland en wat het betekent:

1. Wat is de Krim?

De Krim is een schiereiland in het zuiden van Oekraïne, in de Zwarte Zee. Met een oppervlakte van ongeveer 27.000 km2 is het net iets kleiner dan België. Op de Krim ligt de autonome Krimrepubliek. Er wonen ongeveer twee miljoen mensen, van wie ongeveer 60 procent etnisch Russisch. De invloed van Moskou is er sowieso groot: er ligt een Russische vloot in de haven van Sebastopol (op het zuidelijkste puntje van het schiereiland) en er is een militaire basis vlak bij hoofdstad Simferopol.

De krim, met de locaties van hoofdstad Simferopol en havenstad Sevastopol. NRC

2. Was er niet al eens oorlog op de Krim?

Jazeker, van 1853-1856 had je de Krimoorlog. Europese grootmachten vochten om grondgebied van het Ottomaanse rijk, dat in verval was geraakt. Dat deden ze onder meer op de Balkan en op de Krim. De Fransen en de Britten stonden daarbij tegenover de Russen. De Krimoorlog was ook de oorlog van Florence Nightingale – de Britse verpleegkundige die bekend werd door de verzorging van gewonde militairen te verbeteren.

3. Waarom zijn juist daar nu zoveel spanningen?

De Russen vinden dat het gebied van hen is. Na de Krimoorlog hoorde het schiereiland ook bij Rusland en later bij de Sovjet-Unie.

Maar er wonen ook Krim-Tataren, die behoren tot een Turkse etnische groep. In de Tweede Wereldoorlog werden de laatste Krim-Tataren verbannen door sovjetleider Stalin. Ongeveer tien jaar later, in 1954, deed zijn opvolger Chroesjtsjov het schiereiland als gebaar van vriendschap cadeau aan een andere sovjetrepubliek: Oekraïne. Toen de Sovjet-Unie in 1991 uiteenviel, bleef de Krim bij Oekraïne horen – ook al was het dus overwegend Russisch.

Na de val van de Sovjet-Unie keerden veel Krim-Tataren terug, omdat ze vonden dat het nog steeds hun grondgebied was. Ze maken nu ongeveer 12 procent van de bevolking uit en hebben – vanzelfsprekend, na wat er gebeurd is – een bloekhekel aan de Russen.

En nu wonen ze er samen: de Krim-Tataren die fel tegen Rusland zijn en de etnische Russen die juist aansluiting bij dat land willen. Die twee groepen staan sinds de machtswisseling in Kiev – waarbij de pro-Russische president Janoekovitsj werd afgezet en de pro-Europese Jatsenjoek interim-president werd – lijnrecht tegenover elkaar.

4. Waarom is dat schiereiland zo belangrijk voor Poetin?

Met de politieke omwenteling van afgelopen weekend keerde Oekraïne Rusland de rug toe. Poetin accepteert die machtswisseling niet en zoekt naar breekijzers. Hij wil de interim-regering in Kiev destabiliseren, de legitimiteit ervan in twijfel trekken. Dat probeerde hij ook al in de oostelijk gelegen steden Charkov en Donetsk, die ook Russisch gezind zijn, maar daar kozen de leiders eieren voor hun geld. De Krim aan zijn kant krijgen is echter heel makkelijk, vanwege het overwicht dat er toch al is onder de bevolking en dankzij de marine- en legerbasis.

5. Dreigt er verdere escalatie?

Het ís al geëscaleerd. Dat is vandaag gebeurd, toen ongeveer dertig gewapende mannen, gekleed in uniform zonder insignes, in de hoofdstad Simferopol de gebouwen van de regering en het parlement binnendrongen en bezetten. Het is niet duidelijk namens welke partij zij dat deden, maar het verhaal in Kiev is dat het militairen van de Russische legerbasis zijn.

De Russische vlag hangt sinds afgelopen nacht op een regeringsgebouw in Simferopol, op het Oekraïense schiereiland de Krim. Foto AP / Darko Vojinovic

In feite hebben de Russen het schiereiland al in handen: ze hebben er een marinebasis waarbij vergeleken die van de Oekraïne een jachthaven is. En het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken liet vandaag weten dat het de “rechten van zijn landgenoten compromisloos verdedigt”.

Datzelfde argument – bescherming van landgenoten – werd in 2008 ook gebruikt door Russen. In dat jaar probeerde Georgië te voorkomen dat de regio Zuid-Ossetië zich zou afscheiden van het land. De Russen stuurden daarop een legermacht. Het Westen protesteerde maar liet de Russen begaan. De Georgiërs konden niet voorkomen dat Zuid-Ossetië zich afscheidde.

Maar Rusland zendt nu ook minder oorlogszuchtige signalen uit. Het Russische ministerie van Financiën maakte gisteren bekend dat Rusland wel wil aanschuiven als het Internationaal Monetair Fonds en het Westen zich gaan buigen over een financieel noodplan om een bankroet van Oekraïne te voorkomen.

6. En hoe zit het nu met Janoekovitsj?

De oud-president van Oekraïne, die al dagen spoorloos is, zou nu in Rusland zijn. De door het Oekraïense parlement afgezette oud-president erkent de machtswisseling in Kiev niet. Tegen de “extremisten” die daarvoor verantwoordelijk zijn heeft hij nu persoonlijke bescherming gekregen van Rusland, meldt persbureau AP op gezag van Russische nieuwsagentschappen. Het is volgens Janoekovitsj duidelijk dat het zuiden en zuidoosten van Oekraïne de “rechteloosheid” die nu heerst niet accepteren.

Volgens Russische media geeft Janoekovitsj morgen om 14.00 uur Nederlandse tijd een persconferentie in Rostov aan de Don, een kleine 1.100 kilometer ten zuiden van Moskou.

Met medewerking van buitenlandredacteur Hubert Smeets. Laatst bijgewerkt: vrijdag 28 februari, 10:39.