Schoonmaak in het Vaticaan

Corruptie, malversaties en dubieuze transacties – de reeks financiële schandalen rond het Vaticaan is lang. Paus Franciscus gelaste deze week een ingrijpende herschikking van de verantwoordelijkheden bij de huisbank van de Heilige Stoel.

Paus Franciscus spreekt curiekardinalen toe in de Clementine hal in het Vaticaan. De paus kondigde dezeweek een reorganisatie aan van het bestuursapparaat van de rooms-katholieke kerk.
Paus Franciscus spreekt curiekardinalen toe in de Clementine hal in het Vaticaan. De paus kondigde dezeweek een reorganisatie aan van het bestuursapparaat van de rooms-katholieke kerk. Foto AP

Toen paus Franciscus vorige zomer op de terugvlucht uit Rio de Janeiro inging op vragen van journalisten, kwam het gesprek op monseigneur Nunzio Scarano. Deze hoge functionaris van het Vaticaan was een maand daarvoor gearresteerd op de verdenking van witwassen en fraude.

De paus serveerde Scarano met twee zinnen af. „We hebben deze monseigneur in de gevangenis […] en die is daar niet gekomen omdat hij leek op de zalige Imelda”. Imelda is een jonge Italiaanse mystica uit de veertiende eeuw die symbool is geworden voor onschuld.

Dat was ongebruikelijk harde taal vanuit het Vaticaan. Maar Franciscus wil geen onduidelijkheid. Voor homoseksuelen en voor ongetrouwde moeders, voor armen en gemarginaliseerden preekt hij barmhartigheid. Het is de actiekreet van zijn pausschap. Die barmhartigheid geldt niet voor financiële zondaars.

Een belangrijk onderdeel van het grote ‘veranderingstraject’ dat hij heeft ingezet, betreft de financiële sector. Daarbij gaat het enerzijds om de geldstromen binnen het Vaticaan en de verschillende congregaties, en anderzijds om de bank van het Vaticaan, die officieel het Instituut voor Religieuze Werken (IOR) heet.

De problemen binnen het Vaticaan waren in 2012 op straat komen te liggen in het Vatileaks-schandaal, een bonte verzameling vertrouwelijke e-mails en andere documenten over corruptie, malversaties en dubieuze contracten. Maandag heeft Franciscus dit probleem proberen aan te pakken met een rigoureuze herschikking van bevoegdheden en verantwoordelijkheden binnen het bestuursapparaat van de kerk.

Er komt een Secretariaat voor Economie, met aan het hoofd de Australische aartsbisschop George Pell. De naam en de man zijn belangrijk. De 72-jarige Pell heeft zijn wens voor een grote schoonmaak in de curie nooit voor zich gehouden. En er is slechts één ander secretariaat, het Secretariaat van Staat, decennialang het belangrijkste filter tussen de curie en de paus.

In het oprichtingsbesluit staat dat Pell direct rapporteert aan de paus en dat hij „bevoegd is in alle economische en bestuurlijke activiteiten binnen de Heilige Stoel en de stadstaat Vaticaan”. In ieder geval vallen hieronder het opstellen van het budget en de financiële planning.

Pell zal worden bijgestaan door een nieuw te vormen Economische raad, waarin acht kardinalen of bisschoppen moeten komen en zeven niet-geestelijke financieel deskundigen. Bovendien komt er een auditor, die financiële controles kan uitvoeren bij iedere instantie binnen het Vaticaan en op ieder moment. Het zijn allemaal ongekende stappen, bedoeld om financieel het huis op orde te brengen.

Het andere grote probleem voor Franciscus is het IOR. Deze bank van het Vaticaan heeft lang in een kwade reuk gestaan – zij was direct betrokken bij een van de grootste bankschandalen ooit in Italië, de instorting van de Banco Ambrosiano in 1982. Maar er waren ook kleinere schandalen: dubieuze klanten, gebrekkige controles, moeilijk te traceren transacties.

De Vaticaanbank is betrekkelijk klein. Zij beheert 6,3 miljard euro. Zij is opgericht om het geldverkeer wereldwijd voor religieuze ordes en instellingen te vergemakkelijken. Maar er zijn sterke aanwijzingen dat zij ook is gebruikt om fout geld wit te wassen, onder andere door de maffia. Ook zou via de bank in de jaren tachtig onder de Poolse paus Johannes Paulus II (1978-2005) in het geheim geld naar de Poolse vakbond Solidariteit zijn gesluisd.

Verdachte transacties

Er is de afgelopen maanden veel gebeurd bij het IOR. De top van de bank is gewijzigd. Het IOR heeft nu een website, en er is voor het eerst een jaarverslag gepubliceerd. De bank is begonnen alle 19.000 rekeningen tegen het licht te houden.

Honderden rekeninghouders is vriendelijk verzocht elders te gaan bankieren. Soms wegens verdachte transacties, zoals in het geval van de ambassades van Iran, Irak en Indonesië.

In andere gevallen omdat de rekeninghouder eigenlijk niets te zoeken had bij de bank. Een handvol verdachte transacties is onder de aandacht van de Vaticaanse toezichthouder gebracht .

De aanzet voor een grote schoonmaak gaf Franciscus’ voorganger Benedictus XVI. In 2012 werden stappen gezet die ertoe moeten leiden dat het Vaticaan volledig gaat voldoen aan de Europese standaard tegen witwassen en het gebruik van geld voor terreurdagen. Deze is opgesteld onder auspiciën van de Raad van Europa.

Twee sleutelfiguren in dit proces zijn buitenstaanders en benoemd door Benedictus. De Zwitser René Brülhart, een expert in het opsporen van verdachte financiële transacties, heeft in september 2012 de leiding gekregen over het AIF (Autoriteit financiële inlichtingen). Die was twee jaar daarvoor ingesteld als toezichthouder voor alle belangrijke geldstromen in het Vaticaan. En een van zijn laatste daden als paus was de benoeming van de Duitse bankier Ernst von Freyberg tot president van het IOR, om daar verder orde op zaken te stellen.

Sommigen zeggen dat Benedictus hiermee een drijvende kracht was achter het streven naar transparantie. Dat lijkt veel eer voor een man die veeleer slachtoffer was van de intriges van Vaticaanse bureaucraten dan bestrijder ervan. Druk van andere banken, die niet langer geassocieerd wilden worden met een financiële partner met een twijfelachtige reputatie, was zeker zo belangrijk.

Voor de buitenwereld werd dat zichtbaar op 1 januari vorig jaar. Ineens deden de tachtig geldautomaten in het Vaticaan niet meer. Wie de Vaticaanse musea in wilde of pauselijke postzegels wilde kopen, kon alleen maar cash betalen. Onder druk van de Italiaanse centrale bank had de Deutsche Bank het contract voor het beheer van de geldautomaten opgezegd, met als argument dat het Vaticaan niet alle afspraken tegen witwassen had geïmplementeerd. De pressie van de centrale bank vloeide voort uit een toen twee jaar lopend onderzoek van de Romeinse justitie naar verdachte transacties bij het IOR.

Ook andere banken hebben het Vaticaan onder druk gezegd, zo blijkt uit een recent onderzoek van de Financial Times. Wereldwijd opereert een dertigtal banken als partner van het IOR. In ieder geval grote banken als Deutsche Bank en de Italiaanse UniCredit zijn onder druk gezet door financiële inspecteurs van de Europese Unie. Doel was, zo schreef de FT, om via die contacten het Vaticaan, geen lid van de EU, te dwingen zijn regels voor financiële transacties aan te scherpen.

Ziekenhuizen

Paus Franciscus heeft dit proces versneld. Bedrijven als KPMG, Ernst & Young, Promontory, McKinsey en PricewaterhouseCoopers zijn ingehuurd om te helpen orde op zaken te stellen. En de financiële toezichthouder heeft meer bevoegdheden gekregen. Op sleutelposten heeft de paus zijn eigen mensen neergezet.

Een aparte commissie moesten voorstellen voor verbetering indienen. Zijn aanpak stopt niet buiten het Vaticaan. Eind vorige maand heeft Franciscus heeft opdracht gegeven de administratie door te lichten van twee grote katholieke ziekenhuizen.

Franciscus schrijft in de toelichting op de reorganisatie van maandag dat door betere interne controle en grotere transparantie het beschikbare geld beter gebruikt kan worden om armen en mensen aan de rand van de samenleving te helpen.

De openbare aanklagers in Italië constateren dat de nieuwe lijn ook heeft geleid tot een andere opstelling van het Vaticaan. In het verleden trok de kerk een muur op als justitie op zoek was naar informatie over financiële fraude. Nu, in de zaak-Scarano en in een handvol andere onderzoeken, werkt het Vaticaan mee, constateren de openbare aanklagers. Niet om types als Scarano uit de cel te houden. Maar om ze erin te krijgen.