‘Oké, ze mist een lichaam, niemand is perfect’

‘Her’, een romance tussen man en computer, is genomineerd voor vijf Oscars. Regisseur Spike Jonze wil het over mensen hebben, niet over machines. „Hoe ziet u dat zelf dan?”

‘Ik heb gewoon geen echt antwoord. Mijn films neigen ertoe vragen te stellen zonder die te beantwoorden. Ik wil alleen dat ze u raken. Persoonlijk, emotioneel.”

Vragen stellen, dat kan regisseur Spike Jonze (44) wel als de beste. Ook in Rome, waar zijn film Her op het filmfestival draait, smoort hij vragen over technologie en kunstmatige intelligentie bekwaam in tegenvragen. Want het moet niet over sciencefiction gaan, vindt Jonze, maar over relaties. „Als je over zulke grote concepten praat, overschaduwen die elke intimiteit.”

Jonzes Her, genomineerd voor vijf Oscars, speelt in een utopisch Los Angeles van de nabije toekomst. De mild gedeprimeerde Theodore Twombly – hij schrijft liefdesbrieven op bestelling – beleeft daar een romance met zijn ‘empathische’ besturingssysteem, bezield door de alt van Scarlett Johansson. Dezelfde Johansson die in 2003 in Lost in Transation de vervreemde Charlotte speelde, met Bill Murray verdwaald in een vijfsterrenhotel te Tokio waar haar succesvolle, ongrijpbare echtgenoot een klus heeft. Regisseur Sofia Coppola baseerde die film op haar huwelijkservaringen met Spike Jonze.

Jonze is ongrijpbaar. Beslist niet onvriendelijk, maar zo sereen dat je hem soms wilt schoppen. Zo serveerde hij vorig weekend BBC-gastvrouw Emily Maitlis af, die nogal kort door de bocht aankondigde dat zijn film Her ging over „een man die verliefd wordt op software” en Jonze wilde doorzagen over mannen die geen sterke vrouwen meer verdragen en vluchten achter hun computer. Jonze stuurde haar met een barrage tegenvragen het bos in, wat Maitlis zo razend maakte dat ze via Twitter alsnog haar gram haalde: ze noemde Hera sad male fetish fantasy about a disembodied female who does his bidding”. Om daarna iedereen op te roepen de film toch maar te gaan zien.

Jonze zal haar niet tegenspreken. Als we in Rome, na weer een ontwijkende manoeuvre, stellen dat hij klinkt als Michael Haneke, die weigert zijn eigen films te interpreteren, veert hij op. „Weet u, elke film is een kunstwerk, je moet hem zijn eigen leven gunnen. Ik heb ook mijn interpretaties, maar die spreken elkaar vaak tegen. Dus zeg ik nooit: hier gaat het over. Mijn favoriete films betekenden in verschillende stadia van mijn leven iets totaal anders voor mij.”

Her is het soort film dat je van Spike Jonze – eigenlijke naam Adam Spiegel – kan verwachten. Afkomstig uit Los Angeles is zijn cv duizelingwekkend. Een wonderkind: fotograaf van de skatecultuur van LA, het brein achter de lifestylebladen Homeboy en Dirt, onder alias Richard Koufey voorman van een straatdansgroep, oprichter van een activistisch tv-kanaal, maker van talloze reclamefilms en videoclips voor onder meer Fatboy Slim en Arcade Fire.

Als speelfilmregisseur debuteerde Jonze met Being John Malkovich (1999) en Adaptation (2001), naar de labyrintische, cerebrale scenario’s van Charlie Kaufman. Verbazingwekkende films die zeven Oscarnominaties en twee Oscars voor Nicolas Cage en Chris Cooper opleverden. Tegelijk produceerde hij het fysieke, anti-intellectuele Jackass, waarin een roedel mankinderen vieze en gevaarlijke stunts uithaalt. Na een lang hiaat verfilmde hij in 2009 Maurice Sendaks kinderboek Where the Wild Things Are (2009).

In Her, genomineerd voor vijf Oscars, neemt Jonze ons mee naar een utopisch Los Angeles waar mensen met openbaar vervoer reizen en in flats wonen. Niet echt de stad waar hij opgroeide. „Ik denk meer aan een land als Nederland”, zegt Jonze. „Modern, clean en tot in detail gedesignd. Een land zonder New Jersey.”

Huurde u daarom een Nederlander in als cameraman, Hoyte van Hoytema?

„De eerste vraag die je stelt is: wat is de vibe, wat is het fundament van de film? Ik zocht een cameraman met een vrouwelijke sensibiliteit. Cameramensen zijn erg macho. ‘Smijt het licht erin, een miljoen volt!’ Alles groots, dramatisch en duister. Ik wilde juist een zacht waas van oranje, geel en rood, een warme, comfortabele omgeving. Met Hoyte bekeek ik het werk van de Japanse fotograaf Rinko Kawauchi, gedempte kleuren die juist heel kleurrijk aanvoelen. Hoyte begreep dat direct, hij is een heel delicate ziel.”

In uw wereld murmelen mensen in hun mobieltjes, veilig in hun virtuele cocon. Een treurig soort eenzaamheid.

„Ja. Zeker. Wat is uw vraag: ben ik het daarmee eens?”

Is liefde in de toekomst niet langer een contactsport?

„Ik ben niet bang voor de toekomst, dat voorop. Maar het gaat mij om menselijke relaties, niet om onze relatie met technologie. Binnen het concept van een man die valt voor een besturingssysteem probeer ik een actueel liefdesverhaal te vertellen.

„Ik weet niet hoe dat voor u is, maar ik heb mijn mobieltje altijd binnen handbereik om updates te checken. De vraag is dan: welke connectie voel je als je e-mailt of sms’t? Mensen hebben een fysiek leven, maar ook een leven van ideeën in hun hoofd. Daarin onderscheiden we ons van dieren. We brengen steeds meer tijd in ons hoofd door, ook als we over straat lopen of in de metro zitten. Ik weet niet of dat leven minder reëel is. Als je een e-mail ontvangt van je geliefde, kan de impact gelijk zijn aan een aanraking of een gesprek. Vroeger hadden brieven die functie. Indirect contact is emotioneel niet per se inferieur.”

Waar ontstond het idee voor ‘Her’?

„Een jaar of tien geleden las ik over een artificieel intelligent besturingssysteem waarmee je kon chatten en dat daarvan leert. Ik probeerde er één en merkte al snel dat het gewoon je frases papegaait. Maar een minuut lang was het heel opwindend, alsof er echt iemand terugpraatte. Maar pas na de inval van een romance tussen mens en besturingssysteem ging het idee voor mij echt leven.”

Mist een computer niet iets als partner?

„Ik weet het niet, wat vindt u?”

U maakte er toch een film over?

„Goed. We hebben besturingssysteem Samantha als een echt persoon geschreven, met een bewustzijn, stemmingen, verlangens, onzekerheden. Ze heeft iets te bieden en ze heeft iets nodig. Oké, ze mist een lichaam. Maar niemand is perfect, we missen allemaal wel wat. Is lichaamloze liefde mogelijk? Alles kan, liefde valt niet te generaliseren.”

Hoe ziet u onze toekomstige relatie met kunstmatige intelligentie?

„Ik weet het niet, man. Wat denk jij? Het is zoiets abstracts.”

Maar in ‘Her’ sluiten computers ons emotioneel van elkaar af.

„U blijft het proberen, maar u kunt me toch niet krijgen.”