Slakkengang naar de macht

De SP wil lokaal bewijzen dat de partij kan besturen. De SP-top is streng: de partij doet mee in maar 118 gemeenten. En wie niet genoeg actie voert, valt af.

Nog steeds kan Gerrie Elfrink er met veel goesting over vertellen: de beteuterde gezichten van de lokale PvdA’ers toen hij het nieuws kwam brengen. „De één zakte weg in zijn stoel, de ander werd juist heel erg pissig.” Vier jaar geleden zorgde Elfrink, SP-leider in Arnhem, voor een kleine sensatie op het stadhuis. Hij vormde een college met VVD, GroenLinks en D66. De PvdA, die een halve eeuw de lakens had uitgedeeld in de stad, verdween in de oppositie. „Ze hadden geprobeerd de onderhandelingen naar hun hand te zetten met een aandoenlijk soort amateurmachiavellisme. De VVD en wij wilden daar niet aan meewerken.”

Nu kijkt Elfrink terug op zijn vier jaar als wethouder. In zijn volgestouwde werkkamer – aan de muur een affiche van de Tegenpartij, op het dressoir foto’s van Frank Zappa, Pippi Langkous en zijn echtgenote – zegt hij dat hij met tevredenheid terugkijkt. Natuurlijk, er was „spanning”, er waren „ups and downs”. Maar het college bleef overeind

Vandaag houdt SP zijn congres voor de gemeenteraadsverkiezingen. In slechts 17 van de 109 plaatsen waar de SP vier jaar geleden meedeed, kwam de partij in het college. In vijf steden – waaronder Boxmeer, de woonplaats van partijleider Emile Roemer – stapten de SP-wethouders tussentijds op vanwege een bestuurscrisis of een implosie van de lokale afdeling.

Waar de SP wél volhield, valt een aantal zaken op. De partij werkt vaak samen met de VVD – op landelijk niveau de grote ideologische tegenstander. Meestal komt dat omdat de SP de PvdA uit het college heeft gewipt, zoals in Arnhem. Bijna overal hebben de SP-wethouders ‘softe’ portefeuilles als welzijn, jeugdbeleid en sociale zaken. En ze willen stuk voor stuk laten zien dat ze niet louter een partij van neezeggers zijn. „Het beeld van: SP’ers staan alleen maar langs de kant, dat willen we ontzettend graag ontkrachten”, zegt partijsecretaris Hans van Heijningen.

Armoedelijstjes

In Arnhem is dat aardig gelukt, vindt Gerrie Elfrink. „We zijn erin geslaagd de stad zijn sociale gezicht te laten behouden. De afgelopen vier jaar is Arnhem op de landelijke armoedelijstjes gedaald.” Een ander punt waar hij als wethouder volkshuisvesting en vastgoed trots op is: de Rijnboog. Het vorige stadsbestuur wilde in het gebied tussen het station en de rivier een „megalomane” plezierhaven aanleggen met appartementen, kantoren en winkels. Elfrink zette daar een streep door en ontwikkelde een kleinschaliger plan dat minder geld kost. „Als het oorspronkelijke ontwerp was doorgegaan, hadden we nu tot onze nek in de vastgoedschulden gezeten.”

Maar Elfrink moest ook zijn verlies nemen op een aantal dossiers. Besturen betekent compromissen sluiten – iets wat de SP-fractie in de Tweede Kamer heel moeilijk vindt.. Zo ging de bouw van het geldverslindende, futuristische nieuwe stationsgebouw gewoon door. De SP-wethouder moest ook accepteren dat de gemeentelijke vuilnismannen bij een nieuwe aanbestedingsronde geen baangarantie kregen – wat tot spanning leidde met de landelijke partijtop. Overigens legt Elfrink de schuld hiervoor bij zijn fractie: „Ze stelden zich te veel als een bestuurspartij op, terwijl ze ook een vertegenwoordigende functie hebben.”

Andere partijen in de gemeenteraad, de PvdA voorop, hebben kritiek op de SP. Ze vinden dat de SP is meegegaan met de liberale koers van de VVD en nauwelijks zichtbaar is geweest op straat. Elfrink weerspreekt dat : „Wethouder zijn is ook een vorm van actievoeren. Ze noemen me nog steeds een straatvechter. Buiten hoef ik geen rood hesje te dragen, want de mensen hier weten dat ik van de SP ben.”

Verbod

Op lokaal niveau is de SP bezig met een ‘lange mars’, zegt de partij graag. Stapje voor stapje wordt het aantal gemeenten uitgebreid waar de SP meedoet aan verkiezingen. Dat gebeurt onder strakke regie: het landelijke bestuur, en niemand anders, beschikt of afdelingen klaar zijn voor deelname. Een tweekoppige visitatiecommissie bezoekt alle gemeenten en velt een oordeel. Onderling gedoe? Niet genoeg op straat geweest? Helaas pindakaas: geen SP in de raad.

Het gevolg is dat de SP dit jaar nog steeds maar op 118 plaatsen meedoet – iets meer dan een kwart van de gemeenten. In 21 plaatsen staat de partij voor het eerst op het stembiljet, waaronder Dordrecht, Meppel en Heerhugowaard. Maar in 13 gemeenten kreeg de lokale afdeling een verbod om zich aan te melden.

Zoals in Terneuzen. Vier jaar geleden kwam SP’er Fons van Limpt daar voor het eerst in de raad, met een tweemansfractie. Hij stak er „een hoop tijd en geld” in. Maar afgelopen najaar kwam het bericht dat hij bij de komende verkiezingen niet mee mocht doen. „We waren te weinig zichtbaar, was de boodschap”, vertelt Van Limpt. „Ze vonden dat we meer hadden moeten doen voor het behoud van de lokale pinautomaat. En krachtiger actie moeten ondernemen tegen giftreinen .”

Na de tijding van het partijbureau zette hij zijn afdrachtregeling stop – SP-vertegenwoordigers schenken verplicht de helft tot driekwart van hun inkomsten aan de partij – en begon voor zichzelf. Op 19 maart is hij lijsttrekker voor de partij Ouderen Politiek Actief in Zeeland (OPAZ). In de SP heeft Van Limpt geen fiducie meer: „De lokale afdelingen dienen alleen als klapvee op partijcongressen.”

Het moet gezegd: deze raadsperiode was er minder gedonder bij lokale SP-afdelingen dan in de vier jaar ervoor. Toen stapte een groot aantal wethouders, raadsleden en lokale bestuurders op na onderlinge twisten of een aanvaring met de landelijke partij. De harde lijn van het partijbestuur lijkt zich uit te betalen – al had de SP de afgelopen vier jaar ook gewoon een stuk minder raadszetels.

Maar de vraag is: begint de ‘lange mars’ niet té lang te duren? In de landelijke politiek laat een echte electorale doorbraak voor de SP al sinds 2006 op zich wachten, ondanks een reeks impopulaire bezuinigingskabinetten. Volgens partijsecretaris Hans van Heijningen zijn de raadsverkiezingen „vooral een populariteitsquiz voor landelijke partijen”. Dus zal Emile Roemer op 19 maart moeten bewijzen dat hij de échte oppositieleider is.

Op aantallen raadszetels wil Van Heijningen zich niet vastleggen, maar hij gaat uit van winst. Hoog op het verlanglijstje staat een doorbraak in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, waar de partij het traditioneel aflegt tegen de PvdA. Van Heijningen: „Daar willen we een grote klapper maken”.

In Arnhem is Gerrie Elfrink lijsttrekker. De SP-wethouder verwacht dat zijn partij groter wordt dan de PvdA – wat vier jaar geleden op 63 stemmen na niet lukte. „De PvdA probeert ons nu links in te halen. Een beter bewijs van onze invloed is er niet.”