Redt VVD Plasterk voor mega-provincie?

8 februari 2014 – Politieke logica houdt niet altijd verband met het echte leven. Een voorbeeld: als Ronald Plasterk dinsdag ‘zijn’ aftap-debat overleeft neemt de kans toe dat Noord-Holland, Utrecht en Flevoland samengaan tot één megaprovincie. Omdat ‘t ooit via de VVD in het regeerakkoord terecht kwam. Niet omdat het een concreet en acuut probleem

8 februari 2014 - Politieke logica houdt niet altijd verband met het echte leven. Een voorbeeld: als Ronald Plasterk dinsdag ‘zijn’ aftap-debat overleeft neemt de kans toe dat Noord-Holland, Utrecht en Flevoland samengaan tot één megaprovincie. Omdat ‘t ooit via de VVD in het regeerakkoord terecht kwam. Niet omdat het een concreet en acuut probleem oplost. Of onze lokale democratie verbetert.

Hoe dat spionagedebat loopt zal afhangen  van de gevoelstemperatuur in de Kamer. Men  vormt zich in de loop van  urenlang herhalen van een paar antwoorden een soort mentale tv-recensie. VVD en PvdA hebben de meerderheid. Zij kunnen hun minister eigenhandig redden, maar zij doen dat niet graag als  zelfs de bevriende oppositie het niet langer kan aanzien. Er moet dus wel gepresteerd worden.

VVD en PvdA zullen in dit geval als het even kan concluderen dat de kwestie van de 1,8 miljoen afgetapte ‘metadata’ volgens de wet is gelopen en hoogstens toegeven dat hun minister van binnenlandse zaken vorig najaar niet helemaal goed op de hoogte was. Zo kort na het aftreden van de staatssecretaris van financiën wil men niet weer een bewindsman offeren. Bovendien kan de VVD deze minister in verzwakte vorm uitstekend gebruiken.

Bij de kabinetsformatie werd PvdA-Kamerlid Plasterk het uitgeklede restant van het eens belangrijke bestuursministerie van binnenlandse zaken toebedeeld. De politie was ingepikt door Justitie dat zich opblies met het gevelwoord Veiligheid. VVD-collega Blok kwam op Binnenlandse zaken inwonen met het vroegere ministerie van volkshuisvesting. Plasterk restte lokaal bestuur, overheidspersoneelsbeleid, koninkrijksrelaties, de Grondwet en de voormalige binnenlandse veiligheidsdienst (AIVD).

Als oud-gemeenteraadslid in Leiden had hij daar wel enige ervaring mee, maar de moleculair geneticus had sindsdien nooit veel aandacht gevraagd voor zijn gedachten over het openbaar bestuur. Hij erfde van het regeerakkoord een paar stellige opdrachten. Gemeenten moesten fuseren tot ongeveer 100.000 inwoners. Er moesten vijf provincies overblijven.

Het meest concreet was de fusie tussen Noord-Holland, Utrecht en Flevoland tot één Noordvleugelprovincie. Een idee waar enkelen in de VVD veel in zagen. Bij het formatiekwartetspel kreeg Rutte de Noordvleugel toen hij een keer aan de beurt was. De PvdA had er kennelijk geen bezwaar tegen. Maar een echt PvdA-plan was het niet waar Plasterk mee aan de slag moest.

Met een opgewekt soort moed der wanhoop is hij er de boer mee opgegaan. Eind 2012 schreef hij een brief waarin waarin zonder veel verband met de bestaande staatkundige verhoudingen en alle pogingen die al zijn ondernomen om tot een versterkte Randstad te komen de megaprovincie werd gepropageerd. Voor de internationale concurrentie. Welk probleem ermee werd opgelost bleef zo goed als onbesproken.

In de loop van vorig jaar zwakte de minister de eis aan gemeentes af. Zij hoefden niet allemaal partners te zoeken om 100K inwoners te halen. Verschillende Commissarissen van de Koning blijven wel duwen in die richting. Ondanks doortimmerd lauwe reacties van de meeste provincies houdt Plasterk vol met  zijn Noordvleugel-verhaal. De Eerste Kamer vroeg hem vorig najaar per motie daarmee op te houden zolang hij geen samenhangende visie op het openbaar bestuur had ontvouwd.

Dat was begrijpelijk, zelfs redelijk, maar ook vrijmoedig: de Eerste Kamer probeert zelden indiening van een wetsontwerp bij de Tweede Kamer te verhinderen. De minister heeft intussen  weer een visie opgesteld. Zijn ministerie is kennelijk zo uitgedund dat hij met de resterende bestuurskundigen niet meer kon produceren dan een aangeklede herhaling van het eerdere stuk.

Toen werd het spannend. De commissaris van de koning in Noord-Holland, oud-minister van binnenlandse zaken Johan Remkes, een vroege voorstander van het idee binnen de VVD, mocht nog eens op schrijven hoe het verder moest. Daarin heeft hij de Noordvleugelgedachte niet alleen als plausibel beschreven, maar er ook voorwaarden aan verbonden. Dat culmineerde deze week via een vraaggesprek in deze krant in een zeker ongeduld: ,,Wij provincies zijn het praten beu’’. Graag bevoegdheden op gebieden als Schiphol, wegen en openbaar vervoer en wonen. Waar blijft u nou, kabinet?

Of de provincies Utrecht en Flevoland zich vertegenwoordigd voelen door dit semi-ultimatum moet blijken. Wat zij te winnen hebben bij een de facto overname door Noord-Holland, met zijn ook bij de rechter inmiddels bekende bestuurscultuur, is niet helder. Ook nu al, zonder kostbare verhuizingen en reorganisaties, werkt men samen op allerlei gebieden zoals economie, wegen en openbaar vervoer. Amsterdam luistert naar omliggende steden. Misschien niet voldoende naar het provinciebestuur in Haarlem. Moeten de burgers van Flevoland en Utrecht in die krachtmeting worden meegesleept? Is dat de weg uit de crisis?

Het kabinet verhuist met grote stappen de halve verzorgingsstaat naar gemeentes. Die zijn zo humaan en dichtbij. Maar worden overladen met werk waarvoor zij moeten samenwerken met buurgemeentes  – ver buiten beeld van de eigen gemeenteraad. De risico’s voor zowel lokale democratie als financiën worden uiterst kritisch besproken in het jongste nummer van PvdA-denkblad Socialisme & Democratie.

Als premier  Rutte echt wil coördineren in deze zaak, zou dat  het beste richting time-out zijn. Zo niet, dan kan de VVD prima een lame duck PvdA-minister gebruiken om deze ondoordachte macho ‘kleinere overheid’  ballon te laten opstijgen. Dr. P wil zich graag bewijzen na dinsdag.

opklaringen@nrc.nl; twitter: @marcchavannes