Hoe moet het nu verder in Oekraïne? Drie mogelijke scenario’s

Demonstranten bij het parlementsgebouw in Kiev.
Demonstranten bij het parlementsgebouw in Kiev. Foto EPA / Laszlo Beliczay

De revolutie in Oekraïne is een feit. President Janoekovitsj heeft Kiev verlaten, en de ontwikkelingen gaan razendsnel. De grote vraag is natuurlijk hoe nu verder. Een paar mogelijke scenario’s.

De grote vraag is wie nu concrete macht gaat grijpen en het parlement zou bezig met een procedure om Janoekovitsj af te zetten. Duidelijk is dat het parlement voortvarend aan de slag is. Nadat vandaag bleek dat Janoekovitsj de hoofdstad had verlaten, is vanmiddag al een bondgenoot van oud-premier Timosjenko gekozen als nieuwe voorzitter van het parlement gekozen, Oleksander Toetsjinov. Er is ook een nieuwe minister van Binnenlandse Zaken, Arsen Avakov, een man van de radicale groep Rechtse Sector die afgelopen anderhalve maand op straat slag heeft geleverd met de oproerpolitie.

De situatie is dan ook ontzettend vloeibaar, er kan van alles gebeuren. Het schetsen van scenario’s over de toekomst is dan ook pure speculatie, zegt NRC-redacteur Hubert Smeets. Maar om toch wat context in de chaos te brengen, doen we toch met de hulp van Smeets een poging.

1. Het meest optimistische scenario:

er komt een interim-regering gevolgd door verkiezingen.

In dit scenario komt er een interim-regering, die in redelijk snel tempo het vertrouwen zal winnen van de burgers en de openbare orde weet te handhaven. Dit technocratenkabinet zal geleid worden door een onafhankelijk persoon, bijvoorbeeld parlementslid en chocoladefabrikant Petro Porosjenko, die zich bij de oppositie heeft aangesloten. Porosjenko heeft veel politieke ervaring, onder andere als oud-minister van Buitenlandse Zaken onder oud-president Joesjtsjenko.

Smeets:

“Het is belangrijk dat deze interim-regering dan het politieapparaat zuivert, maar ook het zuiden en oosten van het land het vertrouwen weet te geven dat er geen anti-Russisch beleid zal worden gevoerd. Immers, de meerderheid van de Oekraïners zijn weliswaar tegen het ‘systeem Poetin’, maar niet per se tegen Rusland.”

Hoewel het parlement inmiddels ingestemd heeft met de vrijlating van oud-premier Timosjenko is het niet gezegd dat zij bij verkiezingen ook weer zal worden gekozen. Ze is een stuk minder populair dan tien jaar geleden en haar partij is weliswaar in zetelaantal de grootste, maar in het parlement politiek gezien niet meer de belangrijkste. Dat is ondertussen de partij geworden van Klitsjko. Maar of hij uiteindelijk president zal worden, is evenmin zeker, zegt Smeets:

“Het feit dat hij meteen verkiezingen heeft aangekondigd, duidt erop dat hij kansen voor zichzelf ziet. Maar een deel van het electoraat vindt de ex-bokser niet ervaren of zelfs intelligent genoeg. Bovendien werd hij gisteren ook uitgejouwd door de mensen op de Maidan toen hij het akkoord met Janoekovitsj had getekend. Het ligt voor de hand dat een van de drie oppositiepartijen gekozen zal worden, maar wie dat zal zijn, is nog uiterst ongewis.”

Oppositieleider Klitsjko gisteren op het plein in Kiev. Foto EPA / Igor Kovalenko

2. Het minder optimistische scenario:

het land valt uiteen in een federatie

Op dit moment is er in Charkov - de tweede stad van het land - een congres aan de gang met vierhonderd volksvertegenwoordigers uit de Krim, het zuiden en oosten van het land, waar Janoekovitjs ook zou zijn gearriveerd. Zowel de gouverneur als de burgemeester van Charkov zijn beiden aanhangers van Janoekovitjs en erg Rusland-minded.

Het congres heeft besloten dat alle plaatselijke macht in Krim, het oosten en zuiden vanaf nu berust bij de regionale en gemeenteraden, dat wil zeggen bij de mensen die in Charkov aanwezig zijn. Op deze bijeenkomst zal dan ook ongetwijfeld de mogelijkheid ter sprake komen van federalisering van Oekraïne. Dit alles zal ongetwijfeld aangewakkerd en opgestookt worden door Rusland, zo schreef Smeets eerder in NRC:

Volgens Inna Bogoslovska, een uit de regerende Partij der Regionen gedeserteerde parlementariër, zou het Kremlin het liefst de hele Oekraïne als ‘Russisch protectoraat’ terug hebben. Nu dat onmogelijk is, opteert Rusland voor ‘federalisering’ van Oekraïne. Bogoslovska voorspelde in deze krant dat het Kremlin dat scenario via anti-westerse actie in Charkov zal gaan uitlokken.

In een eerder interview met Smeets zei Bogoslovska:

“Het was Poetins doel om heel Oekraïne terug te krijgen als Russisch protectoraat. Dat is hem niet gelukt. Nu werkt het Kremlin aan een Oekraïne zonder Galicië, zonder de districten Lviv, Ivano- Frankivsk en Ternopil. Charkov wordt het centrum van zijn eerste slag.”

De oppositie heeft overigens ook deze gevaarlijke ontwikkeling in de gaten en is daarom ook naar het congres afgereisd. De kans dat dit congres vanmiddag zomaar een afscheiding uitroept van Charkov, acht Smeets niet heel groot, al sluit hij in deze situatie niets uit:

“Formeel kan dat niet. Maar dit is een congres van volksvertegenwoordigers en die vinden ongetwijfeld dat ze daarvoor een mandaat hebben. Nogmaals, in deze onzekere toestand, kan alles.”

3.Het pessimistischer scenario:

een blijvende onduidelijke toestand

Daarmee zijn we aangekomen bij een nog minder positief scenario; namelijk dat de situatie voorlopig niet onder controle komt en dat het een chaotische toestand blijft. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren als de demonstranten op de Maidan een eventuele interim-regering niet zullen accepteren en zelf politieke macht gaan eisen. Daarbij is natuurlijk belangrijk dat zij de fysieke macht op straat hebben.

Klitsjko werd gisteravond dus al uitgefloten op het plein, dit kan erop duiden dat de demonstranten de politieke oppositie niet meer als hun vertegenwoordigers zien. Smeets:

“We moeten niet vergeten dat de straat gewonnen heeft. De gewapende demonstranten, die vaak waren aangesloten bij de ‘Rechtse Sector’ hebben heel veel dodelijke verliezen geleden. Zij kunnen wel eens politieke macht gaan eisen en daarmee nieuwe spanningen creëren. En ze hebben natuurlijk geen enkele ervaring. Maar omdat zij de fysieke macht hebben, kunnen ze onrust blijven stoken.”

Demonstrant achter de barricaden op de Maidan in Kiev. Foto EPA / Maxim Shipenkov

Dat zou uiteindelijk kunnen leiden tot het meest pessimistische scenario: chaos en anarchie. Smeets is daarover gelukkig iets positiever gestemd:

“Tot nu toe hoor je weinig over plunderingen, je leest nog geen berichten over losgeslagen hooligans die spullen naar buiten dragen uit winkels en huizen. Dat is een positief signaal. Het geeft aan dat er nog steeds sprake is van iets als een civil society.”

Volg hier de ontwikkelingen in ons liveblog en lees de special (gratis voor abonnees) over de Oekraïne vandaag in NRC Handelsblad.