‘Als Rusland ingrijpt, komt er oorlog’

Historicus maakt zich zorgen dat Rusland troepen stuurt om Oekraïne bij zich te houden.

Veiligheidstroepen die op burgers schieten. Demonstranten die zich verdedigen met molotovcocktails, tientallen doden. Het bloedig geweld is terug in Oekraïne. De Amerikaanse historicus Timothy Snyder is expert als het gaat om het geweld op de grens van Europa en Rusland. Ook nu draait het om Rusland, dat weigert zijn invloedssfeer op te geven, vertelt hij in een telefonisch interview.

Hoe ziet u de gebeurtenissen van afgelopen week? Waarom is het geweld in Kiev zo enorm geëscaleerd?

„Dat kan niemand met zekerheid zeggen. Mijn inschatting is dat president Janoekovitsj gedacht heeft dat hij aan de macht zou kunnen blijven door te intimideren en te escaleren. De logica is als volgt: Janoekovitsj is afhankelijk van financiële steun uit Rusland, maar de Russen willen alleen geld sturen aan een stabiele regering. Wat betekent: geen demonstranten op straat. Maar waarom er plotseling scherpschutters opduiken die mensen in hun hoofd en in hun rug schieten, is nu nog niet te zeggen.”

Er lijkt een compromis te zijn bereikt.

„Dat is de enige hoop op het afwenden van een massaal gewapend conflict. Maar dat compromis moet wel door het parlement gedragen worden. En het moet aanvaardbaar zijn voor de bevolking. De regering heeft alle krediet verspeeld door voor het oog van de camera’s burgers te vermoorden. Een politiek compromis is de enige uitweg.”

Wie staan er op de Maidan? De suggestie is dat daar veel extreem-rechts op de been is.

„Iedereen is op de Maidan. Ik zou er staan, en u zou er ook staan als u er was. Er zijn twee groepen die het meest te lijden hebben van deze regering. Dat is de ondernemende, intelligente middenklasse: winkeliers, advocaten en artsen. Onder het huidige regime is het hen onmogelijk gemaakt om een bedrijf te runnen. Zodra je een beetje succes hebt, komt de staat ingrijpen met belastingheffingen of andere methodes om beslag te leggen op je geld.

„En de tweede groep zijn de studenten die hun toekomst zien in Europa. Die leven in dezelfde wereld als wij. Het Rusland van Poetin is voor hen een nachtmerrie. Ze zijn in een andere wereld opgegroeid en hebben geen enkele herinnering aan het Sovjet-verleden.”

„Ja, er is ook extreem-rechts, dat wil ik niet ontkennen. Maar datzelfde geldt voor extreem-links en alles wat daar tussenin zit. De alarmlijn, de SOS Euromaidan, is bijvoorbeeld opgezet door homo-activisten. Er staan radicale feministen op wacht bij de ziekenhuizen om te voorkomen dat gewonden worden ontvoerd door de politie. Dit kan je alle kanten op ‘spinnen’. Je kunt zeggen dat het extreem rechts is, dat het de radicale feministen zijn, of zoals de Oekraïense propaganda zegt: de joden. Ze zijn er allemaal.”

Extreem-rechts en de joden?

„Dat laat alleen maar zien hoe volstrekt belachelijk die aantijgingen zijn. Als Oekraïne een normale democratie was, zouden mensen extreem-rechts kunnen kiezen, of niet. Dan zou extreem-rechts nauwelijks een rol spelen. Nu vallen de rechtse groeperingen op omdat het midden is uitgeschakeld. Maar ze hebben minder invloed dan extreem-rechts in uw eigen land, of in Oostenrijk. De democratie is vervangen door een gewelddadige, autoritaire staat. President Janoekovitsj heeft Joelia Timosjenko gevangen gezet.”

Waar komen die verhalen vandaan?

„Die beginnen in Moskou. Russische kranten en Russische diplomaten hebben de afgelopen weken steeds weer gesproken van ‘terroristen, extremisten en fascisten’. Dat is deels voor eigen Russisch gebruik, maar ook om ons in het buitenland in de war te brengen. Het is in Rusland begonnen, maar sinds Janoekovitsj in Sotsji gesproken heeft met president Poetin, gebruik hij dezelfde woorden: extremisten en fascisten.”

Valt Oekraïne uit elkaar als een compromis niet werkt?

„Ik kan me moeilijk voorstellen hoe dat in zijn werk zou moeten gaan. In de zuidoostelijke provincies van Donetsk en Loegansk wonen grote aantallen Russen. Maar dat zijn ook de gebieden waar de Oekraïense oligarchen hun geld hebben. En die willen absoluut niet onder Rusland vallen, omdat ze weten dat ze dan kapot worden gemaakt. Dan heb je nog de Krim. Daar wonen veel Russen, maar ook een belangrijke minderheid van Krim-Tataren die Rusland al helemaal niet zien zitten. Je kunt niet zomaar een stukje Oekraïne oppakken en het aan Rusland plakken.”

Wat is de Russische rol dan?

„Om Oekraïne in zijn invloedssfeer te houden, probeert Poetin daar zoveel mogelijk en zo lang mogelijk chaos te creëren. Daarmee denkt hij een zwakke leider in het zadel te helpen die hij zijn wil kan opleggen. Dat was ook de bedoeling met Janoekovitsj; net zolang vernederen tot hij een gewillige marionet werd. Maar nu kan de marionet, na alles wat er gebeurd is, niet langer aanblijven. De chaos had moeten leiden tot ingrijpen van Janoekovitsj, maar dat is niet gelukt. En wat doe je dan? Ik maak me echt grote zorgen dat de Russen zo betrokken zijn dat ze iets gaan doen. Dat zal dan niet leiden tot het uiteenvallen van Oekraïne, maar tot oorlog. Want als er één zaak is die de Oekraïners die nu tegen elkaar vechten kan verenigen, dan is dat een Russische interventie.”

Russische troepen in Oekraïne?

„Ik hoop van niet, en ik denk ook niet dat het erg waarschijnlijk is. Maar het is een mogelijkheid waar we rekening mee moeten houden. De Russen gaan er immers vanuit dat Oekraïne in hun invloedssfeer ligt, ook al is dat een vergissing. Maar zo denken ze nu eenmaal, en als hun trucs niet werken, lijden ze gezichtsverlies. En omdat de Russische binnenlandse politiek vooral gaat om trots en macht, is dat vernederend. Maar stel dat het compromis gaat werken en er komt een stabiel, democratisch Oekraïne. Dan heeft Poetin er een probleem bij: in plaats van Oekraïne meer Russisch maken – zoals hij wil – zou Rusland dan wel eens meer Oekraïens kunnen worden.

„Nogmaals, ik denk niet dat het erg voor de hand ligt. Ze weten in het Kremlin best hoe ongelooflijk stom een gewapende interventie zou zijn. Maar waar ik me zorgen over maak is dat ze het idee niet los zullen laten. Totdat er ineens Russische manschappen ergens in Oekraïne worden opgepakt, en Moskou troepen stuurt om ze te redden. Dat is het scenario waar ik me zorgen om maak.”