9 vragen over de crisis in Kiev

Oekraïne werd nooit een eenheid. Het gaat er zo slecht dat zelfs de oligarchen boos zijn.

Demonstranten, sympathisanten en voorbijgangers op de Maidan. De Canadese fotograaf Donald Weber liet ze deze week poseren in Kiev tegen een zwarte achtergrond en voegde de beelden aaneen.
Demonstranten, sympathisanten en voorbijgangers op de Maidan. De Canadese fotograaf Donald Weber liet ze deze week poseren in Kiev tegen een zwarte achtergrond en voegde de beelden aaneen. Foto’s VII Photo/Donald Weber

1Harde actie Hoe kon het zo uit de hand lopen? Het begon op 22 november als gezellig studentenprotest op de Maidan, het centrale Onafhankelijkheidsplein van Kiev. President Viktor Janoekovitsj dacht dat hij dat kon laten uitdoven met de dreiging van politiegeweld. Maar hij heeft zich vergist. Hoe harder de oproerpolitie Berkoet (steenarend) sloeg, hoe meer mensen er op straat kwamen.

Het protest werd een revolte, waarbij het politieke hoofd van de president en tussentijdse verkiezingen op grond van een nieuwe grondwet werden geëist. Die opstand werd gedragen door radicale betogers, vaak uit het nationalistische westen van het land, die hun eigen barricades oprichtten. Deze Automaidan was een reactie op het besluit van het door Janoekovitsj gemanipuleerde parlement om er op 16 januari een pakket wetten door te jassen, waarmee de burgerlijke vrijheden naar Poetins model werden ingeperkt. Dagen later vielen de eerste doden toen de Berkoet de Automaidan wilde opruimen.

De stemming escaleerde. De parlementaire oppositie had geen greep op de radicalen en daardoor ook amper bewegingsvrijheid in de onderhandelingen met Janoekovitsj. Met moeite slaagde ze er vorig weekeinde in om de barricades en bezette gebouwen te laten ontruimen. Na het geweld van dinsdag en donderdag draait het vooral nog om wraak over en weer.

2Gemangelde burgers Waarom begon het protest? Op 21 november zag Janoekovitsj onverwachts af van ondertekening van een associatieverdrag met Europa. Dit verdrag zou tot nauwere banden tussen Oekraïne en Europa moeten leiden en de handel moeten vergemakkelijken.

Dat het protest kon uitgroeien tot een massabeweging van honderdduizenden mensen, komt doordat de middenklasse ging meedoen. Die is het bangst dat de economische malaise alle perspectieven op betere tijden ondergraaft. De economie kampt met structurele problemen: een rente van circa 20 procent, door de regering in stand gehouden om de inflatie te beteugelen, heeft het investeringsklimaat voor het midden- en kleinbedrijf ondergraven. De endemische corruptie beneemt de middenklasse de adem.

3Hangjongeren Staat Oekraïne er economisch echt zo slecht voor? „Oekraïne kan zichzelf niet voeden”, zei de adjunct-directeur van de Staatsdienst voor Statistiek vorige maand. Slechts 40 procent van het inkomen van de Oekraïners wordt verdiend door te werken. De rest van de huishoudbeurs wordt gevuld door stipendia, sociale uitkeringen, pensioenen en andere staatsbetalingen. Niet voor niets lopen er op de Maidan zoveel jonge mannen rond: de jeugdwerkloosheid bedraagt 20 procent.

Internationaal stelt de Oekraïense economie weinig voor. Het bruto binnenlands product is met 240 miljard euro twee keer lager dan in Nederland. Per hoofd van de bevolking is dat ongeveer 5.500 euro per jaar, vergelijkbaar met El Salvador. In tegenstelling tot de buurlanden is Oekraïne de klap van de kredietcrisis in 2008/2009 niet te boven gekomen.

En dan is er nog de demografische valkuil. Sinds 1991 wordt de Oekraïense bevolking kleiner. In het laatste sovjetjaar telde de republiek 52 miljoen zielen, nu 45 miljoen. De krimp is het grootst in het noordoosten, mede door emigratie. Ruim vijf miljoen Oekraïners wonen in het buitenland, van wie 3,5 miljoen in Rusland en ongeveer 1 miljoen in Europa: met name in Polen, Italië (beide ruim 200.000) en Duitsland (meer dan 150.000).

4Niemandsland Waarom laten de buurlanden Oekraïne niet met rust?

Rusland heeft zich er nooit bij kunnen neerleggen dat de republiek, die voor de Oktoberrevolutie van 1917 ‘Klein Rusland’ werd genoemd, werd ‘ge-oekraïeniseerd’. Na de Oranje Revolutie van 2004 werd Oekraïne zelfs een politiek gevaar voor het Kremlin. De overwinning van president Viktor Joesjtsjenko was een pijnlijke nederlaag voor Poetin, die zijn beste spindoctors en ‘politieke technologie’ had gedetacheerd bij Janoekovitsj, die toen premier was en de tegenkandidaat. Ook toen die laatste in 2010 wel won, bleef Oekraïne een risico. Televisiesterren uit Rusland weken uit naar Kiev, als het hen door Poetin te heet onder de voeten werd. Het Kremlin vreest nog steeds dat de revolutie kan overslaan naar Rusland zelf.

Polen is er juist veel aan gelegen om een van de grootste landen van het continent – Oekraïne is ongeveer zo groot als Frankrijk – binnen de invloedsfeer van de EU te halen: vooral als buffer tegen Rusland. Dat geldt ook voor de VS, die Oekraïne in 2007 op termijn een lidmaatschap van de NAVO in het vooruitzicht stelden. De EU heeft daar echter geen geld voor over. Vandaar dat Rusland met een kredietfaciliteit van 15 miljard dollar de loyaliteit van Janoekovitsj dacht te kunnen kopen.

5Oranje Bitter Waarom is dit protest zoveel gewelddadiger dan in 2004? Viktor Joesjtsjenko, die op de golven van de Oranje Revolutie president werd in 2005, heeft zijn politieke kapitaal nooit omgezet in structurele hervormingen. Hij maakte gemene zaak met oligarchen die loyaal aan hem wilden zijn. Zijn bondgenoot Joelia Timosjenko sloot zelfs een toen al bekritiseerde gasdeal met Rusland, waarvan haar eigen kring profiteerde.

De huidige Maidan lijkt daarom maar in één opzicht op de Oranje Revolutie van 2004: beide keren zich tegen heersende clans uit het industriële Oosten. De verschillen zijn groter. In 2004 was er sprake van een zorgvuldig geprepareerde en georkestreerde operatie van de politieke oppositie.

Het protest van nu is een beweging van onderop die de parlementaire oppositie, die door het verkwanselen van de Oranje Revolutie weinig krediet had, heeft overrompeld. Pas toen de studenten de straat op gingen, volgden de oppositieleiders. Die politici waren wegens hun gebrek aan dialoog met de regering echter niet in staat resultaten te boeken die de massa tot bedaren konden brengen. Mede dankzij radicaal-rechts kon het protest afgelopen weken radicaliseren. Zo werd de Maidan de totale machtsstrijd die in 2004 uitbleef.

6De eenzaamheid van de dictator Waarom staat Janoekovitsj steeds meer alleen? President Janoekovitsj heeft te veel eigen ambities getoond. Toen hij in 2010 aan de macht kwam, dachten de machtige Oekraïense oligarchen dat hij – net als zijn voorgangers – hun belangen zou verdedigen als een soort ‘secretaris-generaal’ van de oligarchenclub. Maar sinds begin 2013 bleek Janoekovitsj niet alleen mede-oligarch te willen worden, maar zelfs de topoligarch.

Zijn zoons zijn daarvoor exemplarisch. Tandarts Oleksandr (40) is de snelst rijk wordende zakenman van het land. Zo kocht hij voor een prikkie het vliegveld van Simferopol op de Krim. Zijn jongere broer Viktor is lid van het parlement en voorzitter van de Oekraïense ANWB, ook een lucratieve positie. Hun verrijking heeft ertoe geleid dat het woord ‘familie’ in het land synoniem is geworden voor de clan-Janoekovitsj.

7Zware Jongens Zijn die oligarchen zo belangrijk? De Oekraïense politiek is altijd een speelterrein voor oligarchen geweest. Zij werden rijk toen de eerste staatsbedrijven na de onafhankelijkheid in 1991 in kleine kring in de uitverkoop werden gedaan. Nu beheersen zij de zware industrie, de financiële sector en de vastgoedbranche.

Allemaal hebben ze ‘zaakwaarnemers’ in de regering en het ambtelijk apparaat. De meest succesvolle, Rinat Achmetov, heeft 40 parlementariërs ‘in zijn zak’. Hij was tot voor kort een stille kracht achter zijn stadsgenoot Janoekovitsj en probeerde hem vergeefs te overtuigen geen geweld te gebruiken tegen de betogers. De onlangs afgetreden chef-staf van de president is ‘in dienst van’ Dmitri Firtasj, die de energiecontracten met Rusland controleert. Viktor Pintsjoek is getrouwd met de dochter van oud-president Koetsjma. En snoepfabrikant Petro Porosjenko heeft zich eerder al verbonden met de oppositie en wordt nu genoemd als interim-premier. Allen ijveren voor de volksgunst met liefdadigheid en voetbalclubs. Allen hebben eigen media om de publieke opinie naar hun hand te zetten.

8Spagaat Hoort Oekraïne meer bij Europa of bij Rusland? In de plaats Kaniv aan de Dnjepr is de negentiende eeuwse dichter en schilder Taras Sjevtsjenko begraven: de man die de Oekraïners hun taal gaf, maar pas na de onafhankelijkheid van Oekraïne een heus mausoleum kreeg. Nog steeds spreekt een derde van Oekraïne als eerste taal Russisch.

Het verhaal wil dat Sjevtsjenko (1814-1861) zelf voor Kaniv had gekozen. En wel omdat de rivier West en Oost zelfs in landschappelijke zin scheidt. Op de ene arcadisch glooiende oever bevindt zich het westerse christendom. Aan de horizon van de andere begint de oosterse steppe. Als de 45 miljoen Oekraïners leven in een grensland tussen Europa en Rusland, zoals de naam Oekraïne (‘aan de grens’) suggereert, dan is de Dnjepr een grens binnen de grens. En dan wonen de 3 miljoen burgers van Kiev, dat zich uitstrekt over beide oevers, in een soort niemandsland.

9Homo Sovieticus Hoe is dat zo gekomen? Oekraïne is in zijn huidige vorm een constructie van Stalin en Hitler. Tot 1991 was het eigenlijk nooit een zelfstandig land. Met uitzondering van een paar perioden met sterke Kozakkenleiders, was Oekraïne altijd verdeeld en/of onderworpen aan vreemde vorsten. Het midden, oosten en zuiden van Oekraïne waren deel van het Russische Rijk. Het westen werd afwisselend bestuurd door Polen, Oostenrijkers en Duitsers. Pas in 1939 lijfde de Sovjet-Unie dat deel na het Molotov/Ribbentrop-pact met Nazi-Duitsland in. In 1941 werd de Wehrmacht in dit deel, Galitsië, met bloemen begroet. Na 1944 werd Galitsië met harde hand gesovjetiseerd.

Deze ‘kolonisering’ door de Sovjet-Unie, die tot diep in de jaren vijftig op gewapend verzet van (fascistoïde) nationalisten bleef stuiten, is altijd het brandpunt gebleven van weerstand tegen de pretenties van het Kremlin. Het westelijke Lviv is ook nu leverancier van de meest harde revolutionaire krachten in het verzet tegen Janoekovitsj.

Door deze geschiedenis is het land een economische lappendeken. Weliswaar is sinds de val van de Sovjet-Unie in 1989/91 overal de dienstverlening in opmars, de economische geografie van het land blijft een grote mate van continuïteit vertonen. In de oostelijke regio Donbas staat de kapitaalsintensieve industrie. Het zuiden rond Odessa is op de handel georiënteerd. En in het westen draait het om kleinschaliger landbouw, nijverheid en dienstverlening.

Ook cultureel is het land verdeeld. In het oosten, rond Charkov en de kolen- en ertsmijnen bij Donetsk en Loegansk, zetten Russen van oudsher de toon. In het zuiden vestigden zich Russen, Joden, Oekraïners, Duitsers of Grieken. De Krim, in 1954 door partijleider Chroesjtsjov aan Oekraïne cadeau gedaan, is de basis voor de imperiale vloot en zo demografisch ook Russisch gebleven. Alleen in het midden en westelijke deel hadden Oekraïners de overhand, met uitzondering van het altijd multiculturele Kiev. De ‘homo Sovieticus’ wilde zo geen wortel schieten; eenheid is er nooit gekomen.