Ten onrechte gekort op je uitkering? Jammer dan

Geen geld en wel problemen? Vergeet de rechter maar. Justitie maakt hulp van een advocaat op overheidskosten moeilijker. Het kabinet schendt het recht op toegang tot de rechter, zegt de sociale advocatuur.

Advocaten protesteren bij de Amsterdamse rechtbank tegen de plannen van staatssecretaris Teeven, 11 november 2013.
Advocaten protesteren bij de Amsterdamse rechtbank tegen de plannen van staatssecretaris Teeven, 11 november 2013. Foto ANP

Niet elke cliënt opereert altijd even handig – de vier sociale advocaten zijn de eersten om dat toe te geven. Sommige cliënten begrijpen formele brieven over hun woning of uitkering niet goed, zijn slordig in informatie doorgeven, overzien niet altijd de consequenties van wat ze doen. Maar advocaten Marleen van Geffen, Karin van Lotringen, Bas Vlieger en Hein Vogel ervaren wel elke dag dat het leven van de laagstbetaalden juridisch snel gecompliceerd is.

Uitkering aangevraagd, omdat na werkloosheid het spaargeld op is? De gemeente kan maanden doen over een beslissing, en misschien verzuimen het wettelijk verplichte voorschot uit te keren. Dat je dan huur en ziektekostenverzekering niet kan betalen, is niet hun probleem. Of ze weigeren de uitkering wegens een ‘onduidelijke woonsituatie’, bijvoorbeeld omdat je overspannen broer regelmatig komt eten en wel eens blijft slapen.

Juist voor de armsten dreigt het onmogelijk te worden hun recht te halen door de bezuinigingen van dit kabinet, zeggen de advocaten. Deze week stuurde staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) zijn maatregelen voor aanpassing van de rechtsbijstand naar de Tweede Kamer. Die moeten 85 miljoen besparen, 17 procent van het budget. Hij heeft de eerder aangekondigde plannen bijgesteld na zware kritiek, vooral uit de advocatuur. Maar de aanpassingen zijn ongunstig voor hun cliënten, zegt Van Geffen. Zo kon gesubsidieerd procederen over bedragen onder 500 euro al niet; die grens wordt nu 1.000 euro. Dat bekent bijvoorbeeld dat mensen strafkortingen van een maand op hun uitkering niet kunnen aanvechten.

En afgelopen oktober was de eigen bijdrage van cliënten al verhoogd. De Raad van State waarschuwde toen dat de toegang tot de rechter voor mensen met weinig geld in gevaar komt.

Volgens de advocaten is het nu zover, en schendt het kabinet met deze maatregelen het bij verdragen beschermde recht van burgers op toegang tot de rechter. De Vereniging Sociale Advocatuur Nederland en de Vereniging Sociale Advocatuur Amsterdam overwegen naar de rechter te stappen als Teeven zijn plannen niet drastisch wijzigt.

Neem het plan door de overheid betaalde advocatenhulp bij huurrechtgeschillen te schrappen, net als bij verbintenissenrecht. Volgens Teeven zijn dat zaken tegen wanbetalers, en die moeten gewoon betalen, of schuldhulp krijgen – geen rechtsbijstand. „Maar bij huurrecht gaat het juist om ingrijpende zaken. Er gaan straks mensen onterecht hun huis verliezen”, zegt Bas Vlieger. Dan eisen huisbazen plotseling woningen op voor eigen gebruik, of verwijten huurders ten onrechte overlast. Ze onderhouden hun woningen niet en trekken zich niets aan van de huurcommissie.

Van Lotringen vertegenwoordigde een gezin waarbij een jaar lang water langs de muren liep. Daardoor kon een kamer niet worden gebruikt, maar de woningcorporatie deed niets met de uitspraak van de huurcommissie dat het dak hersteld moest worden. „Ten einde raad stopte de familie met huur betalen, en toen waren het ineens wanbetalers. Ik heb een kort geding moeten aanzeggen om de lekkage gerepareerd te krijgen. De woningbouwcorporatie vond deze mensen duidelijk ‘klagers’, en er werd alleen nog op die manier naar hen gekeken.”

Dat zien de advocaten vaak: vooringenomenheid. „Mensen die een uitkering aanvragen, worden vooral gezien als potentiële fraudeurs”, zegt Marleen van Geffen. Dat constateerde vorig jaar ook de Nationale Ombudsman, Alexander Brenninkmeijer: de overheid wordt steeds strenger en ziet de burger te snel als mogelijke profiteur die alleen met drang en dwang in het gareel gehouden kan worden. Zo is sinds vorig jaar de boete op bijstandsfraude verhoogd van 10 naar 100 procent: niet alleen de ten onrechte ontvangen uitkering moet terug, maar datzelfde bedrag komt er nog eens aan boete bij.

Van Geffen: „Natuurlijk moet fraude bestraft worden. Maar vaak gaat het niet om bewuste misleiding. Dan is er bijvoorbeeld een formulier verkeerd ingevuld. En die mensen kunnen dergelijke boetes helemaal niet betalen.” Ook van zo’n maatregel zei Brenninkmeijer dat dit te ver gaat, zeker omdat menig formulier voor veel burgers ingewikkeld is.

De gemeenten willen alles onder controle krijgen, zegt Van Geffen. Hun doel is dat geen enkele uitkering ten onrechte wordt verstrekt. „Wat zijn daar de kosten van? Je ziet nu al dat lage ambtenaren bij een complexe situatie geen uitkering durven verlenen. Dan wijzen ze liever af, voor de zekerheid.”

Hein Vogel: „Dat is de tijdgeest: controle, repressie en straf.”

Ook een simpel gebrek aan samenwerking kan mensen in ernstige problemen brengen. Vlieger: „Bijvoorbeeld doordat diverse schuldeisers beslag leggen op het loon van mensen, of hun bankrekening, en er niets overblijft om van te leven of de huur te betalen. Volgens de wet moeten mensen ook na beslag wat geld overhouden, maar omdat schuldeisers niet van elkaar weten wat ze doen, gaat dat heel vaak fout. Bovendien is procederen hierover heel duur: als je verliest, is de proceskostenveroordeling al snel 1.500 euro.”

Dat is de ironie: niet alleen de overheid moet bezuinigen, ook burgers hebben meer financiële problemen, zegt Vogel. „Juist in deze tijden waarin het economisch slecht gaat, zie je een enorme toename van problemen, terwijl er minder juridische bijstand komt.”