Lichaamsfantasieën

Een Duitse chirurg ontwierp in de jaren twintig talloze infographics over aspecten van het menselijk lichaam. Nu is er een monografie.

Kloksgewijs:-De vier functies van vitamines met links gezonde organen en rechts organen met een vitamine-tekort.
Kloksgewijs:-De vier functies van vitamines met links gezonde organen en rechts organen met een vitamine-tekort. Uit besproken boek

Zelf voor dokter spelen. Men doet het blijkbaar graag op internet. Dat lag een eeuw geleden anders. Anatomische handboeken met Latijnse vaktermen waren bestemd voor dokters, niet voor patiënten.

Fritz Kahn (1888-1968) heeft daar in de jaren twintig een eind aan gemaakt. Hij presenteerde het lichaam in infographics, een informatieve beeldtaal, door er zijn visuele fantasie en kernachtige formuleringen op los te laten, zonder afbreuk te doen aan de wetenschappelijkheid.

Op tafel ligt een pil, met zo’n vierhonderd tekeningen over alle mogelijk aspecten van het menselijk lichaam, ook over hygiëne en seksualiteit. Zelfs degene die het lijf liever laat doen wat het moet doen en niet te veel acht slaat op een pijntje, kijkt zijn ogen uit. Botten, brein, neus, darmwand, ruggemerg – in één oogopslag is te zien en te lezen wát ze uitspoken en hóe ze dat doen.

Stilistisch lopen de tekeningen sterk uiteen, zo ook de vraagstellingen, en dat maakt het boek spannend. Hoe visualiseer je de driehonderd miljoen longblaasjes die elk mens bezit? Rol een tapijt van 75 vierkante meter uit! Hoe groot zijn onze longen eigenlijk? Vouw een ‘ouderwetse’ broadsheet-krant open!

Fritz Kahn, zoon van een Joodse dokter en schrijver, studeerde medicijnen in Berlijn. Maar zijn belangstelling reikte veel verder – van astronomie en luchtvaart tot geologie en archeologie. Eenmaal werkzaam als gynaecoloog en chirurg stelde hij zich ten doel zijn kennis op een populair-wetenschappelijke manier te boek te stellen.

Eerst verscheen Die Milchstrasse, en kort daarna Die Zelle (1919), dat hij schreef als arts aan het front in de Eerste Wereldoorlog. Met Die Juden als Rasse und Kulturvolk (1920) waarschuwde hij tegen het opkomend antisemitisme en nationalisme in zijn vaderland. En twee jaar later verscheen de complete, vijfdelige serie Das Leben des Menschen die hem internationale bekendheid gaf.

Veel tekeningen in deze monografie, vaak zwartwit, zijn uit die laatste serie afkomstig. Kahn werkte nauw samen met wetenschappelijke illustratoren, grafisch vormgevers en architecten. Nieuwe kleurendruktechnieken, fotografie en een onorthodoxe visie werden aangewend om alle mogelijke fysieke aspecten compact en functioneel, dan wel speels en metaforisch, uiteen te zetten. Hier en daar sijpelen ook trekjes van Dada en het surrealisme door.

De bekende poster Der Mensch als Industriepalast vertelt in één oogopslag hoe origineel Kahn te werk ging: Het lijf als een fabriek waarin procesmatig alles met alles samenhangt en een flink personeelsbestand de meldkamers, lopende banden, katrollen, filters en leidingsystemen in de gaten houdt. Maar behalve het doen en laten van organen afzonderlijk – op tekeningen over bijvoorbeeld bloed- en zenuwbanen, spieren en zintuigen – stelde Kahn ook aan de orde wat de mens in zeventig levensjaren eet (1.400 maal zijn eigen gewicht), waar zijn energie vandaan komt, bij welke inspanningen de meeste calorieën wordt verbruikt, wat muziek in het brein doet, hoe het hongergevoel ontstaat.

Probeer zelf eens om de zeven functies van de neus in één eenvoudig en pakkend beeld neer te zetten. Of toon eens aan wat er onderhuids gebeurt als je wordt aangeraakt. Of laat de dwaalwegen van een cel eens zien. Best lastig – op z’n zachtst gezegd.

Gelukkig wist Kahn in 1936 na zijn ontslag als arts aan de nazi’s te ontkomen. Hij vertrok naar Israël, waar hij een wetenschappelijk en grafisch ontwerpbureau begon en een boek schreef over de geschiedenis van het land. In 1937, vestigde hij zich alweer in Neuilly-sur-Seine. Daar kwam de bestseller Unser Geschlechtsleben tot stand. Intussen verdwenen zijn boeken in Duitsland op de brandstapel, met uitzondering van Das Leben des Menschen. Een nazi gaf het onder zijn eigen naam uit, en voegde er een racistisch hoofdstuk over Joden, zigeuners en andere volkeren aan toe. Na de oorlog sleepte Kahn hem met succes voor de rechter.

Mede dankzij Albert Einstein lukte het Kahn om in 1941 van Frankrijk naar Amerika te vluchten. Onvermoeibaar schreef en illustreerde hij ook daar het ene na het andere boek, over eerste medische hulp, over atomen en over de natuur, Nature, waaruit ook flink wat illustraties – over sterrenstelsels, waterstand, vogelveren etc. – in deze Taschen-editie zijn opgenomen. In 1965 kwam in de VS The Human Body uit. Veel originele illustraties waren in de oorlog verloren gegaan. Maar Kahn had altijd nog gedrukte versies en maakte nieuwe daar waar dat nodig was.

Deze drietalige monografie is een must voor illustratoren, grafisch vormgevers, voor iedereen die de tekenkunst na aan het hart ligt, en die wil weten waarom harten blijven kloppen, en waarom ze ermee ophouden. Natuurlijk, er is intussen – van brein tot genoom – veel nieuwe kennis verworven, waar Kahn vast graag mee aan de slag was gegaan, maar dat doet niets af aan het belang van deze mateloos nieuwsgierige en eigenzinnige wetenschapper en diens enthousiaste kennisoverdracht.