Let op de Pijl en niet op het Doel

In Vallei van verwondering beschrijft een kind, Violet, het leven van haar moeder – een courtisane in een chique Sjanghai’s bordeel, of ‘bloemenhuis’, zoals het Chinese eufemisme wil. Het kindperspectief zorgt ervoor dat de erotiek van een afstandje beschreven wordt. En de associatie die de titel oproept met het hippe ‘vallei-orgasme’ moet de lezer laten varen want er wordt hier niet van seks genoten – dit is zakelijke seks. De roman gaat over een moeilijke moeder-dochterverhouding, onaangename mannen, over de vergankelijkheid van alles en de onkenbaarheid van het verleden.

Dat klinkt bekend – en dat is het ook. Vijfentwintig jaar geleden verscheen The Joy Luck Club, Amy Tans debuut. Deze roman, over een dochter die zich los worstelt van haar moeder die vastzit in een slecht huwelijk, werd een daverend succes. In de daaropvolgende roman (The Kitchen’s God Wife) gaat het om de geheimen die een moeder en dochter voor elkaar hebben, en ook in The Bone-setter’s Daughter draait om de moeizame verhouding tussen moeder en dochter. Natuurlijk, je mag als schrijver jezelf herhalen (wie anders, zou Gerard Reve zeggen), maar dit script klinkt wel erg vertrouwd.

Vallei van verwondering laat zich daarom misschien het best lezen als een spannend historisch verhaal, niet meer maar ook niet minder: want Tan kan vertellen. Het boek heeft veel amusante details – zo krijgen de courtisanes allerlei posities en houdingen aangeleerd om meer indruk te maken op de klanten. Zo kun je ‘Kijken naar de Pijl en niet naar het Doel’. Dat is natuurlijk niet goed, want dan is het na drie minuten al afgelopen. De ervaren bordeelhoudster legt uit dat het beter is wanneer je ‘Tokkelt op de Gevoelige Snaar van je Eigen Hart’. Het allerbeste is: ‘Samen Zweven van Verrukking’. Wie de juiste balans bereikt, geeft de klant het idee dat hij een fantastische minnaar is. Tan verzekert ons dat alle details, en dus ook deze lessen voor de beginnende hoer, gebaseerd zijn op historisch onderzoek naar het Shanghai van een eeuw geleden. Toch maakt het boek geen documentaire indruk.

Andere ambities gaan het verhaal wél in de weg zitten. Tan wil geen vrolijk boek schrijven: seks wordt mishandeling, het huwelijk beklemmend, ziekte en politieke ellende zorgen ervoor dat nergens meer verlichting is. En Violet probeert haar moeder te begrijpen, zoals alle vrouwen bij Tan hun moeder proberen te begrijpen.

En als aan het slot van het boek de Amerikaanse wortels van Violets moeder uitgewerkt worden, wordt Vallei van verwondering een boek over oost versus west, over macht en manipulatie tussen de seksen, uitgespreid over diverse generaties. Zo’n boek hadden we al – ook van Tan.