‘Vertrouwen in politiek superlaag’

Dat stond op 26 mei in nrc.next.
Dat stond op 26 mei in nrc.next.

De aanleiding

Het is zo’n stelling waarvan je gevoelsmatig geneigd bent te denken: dat zal wel kloppen. Vorige week verstuurde het CDA een ‘stadsmanifest’ waarin lijsttrekkers van de partij in de grote steden vragen om meer ruimte voor eigen beleid. In het bijbehorende persbericht lezen we: ‘Volgens de CDA-lijsttrekkers bevindt het vertrouwen in de landelijke politiek zich op een ongekend laag niveau’.

In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen op 19 maart kijken we met enige regelmaat naar beweringen van partijen en politici. Wat opvalt in de voorbeschouwingen: er wordt flink wat afgesomberd. We lezen over raadsleden die worden bedreigd. Over partijen die moeite hebben om geschikte kandidaten te vinden. Dus met dat vertrouwen zal het ook wel niet goed gaan, denk je dan.

Waar is het op gebaseerd?

We bellen met een woordvoerder van het CDA. Die noemt drie bronnen voor de sombere stelling van de christendemocraten: een onderzoek dat dagblad Trouw vorig jaar deed met de Vrije Universiteit Amsterdam (‘Boos volk wil nu een sterke leider’, was de kop op de voorpagina), een recent onderzoek van TNS NIPO (‘Vertrouwen in kabinet Rutte II blijvend laag’) en de zogeheten Burgerperspectieven van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP).

En, klopt het?

Alleen in het SCP-onderzoek worden direct vragen gesteld over vertrouwen in politieke instituties. En het SCP doet dat regelmatig. Dus vragen we SCP-onderzoeker Paul Dekker, ook hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Tilburg, om een toelichting. Hij legt uit dat het vertrouwen in de politiek flink schommelt. En dat die schommelingen goed verklaarbaar zijn.

Zo nam het vertrouwen toe na het aantreden van Balkenende IV in 2007. Het nieuwe kabinet beloofde honderd dagen te gaan luisteren naar de samenleving en dat zorgde waarschijnlijk voor een boost. Iets dergelijks gebeurde na de bankencrisis, in 2008. Balkende, en vooral minister Bos van Financiën, maakten een daadkrachtige indruk. Dat beviel blijkbaar.

Helaas doet het SCP dit onderzoek pas sinds 2008. Wie informatie zoekt over een langere periode heeft twee alternatieven, zegt Paul Dekker. Een daarvan vormen de zogeheten European Value Studies, waarin sinds 1981 ook wordt gevraagd naar politiek vertrouwen. Maar dat onderzoek wordt maar eens in de negen jaar gedaan. En aangezien het vertrouwen dus schommelt, kan dat een vertekend beeld geven wanneer er toevallig in een piek of een dal gemeten is.

Maar de grote lijn is wel duidelijk, zegt Dekker. In de laatste decennia van de vorige eeuw was het vertrouwen in de politiek groot. Nederland was, wat de deskundigen noemen, een high trust society. Eind 2003 was er sprake van een dieptepunt – ongekend, zo je wil – na de periode van Fortuyn en de LPF-perikelen die daar op volgden. Sindsdien schommelt het vertrouwen flink.

Die schommelingen worden goed zichtbaar gemaakt door de Eurobarometer – het tweede alternatief. Dat is ook een Europees onderzoek waarbij wordt gevraagd naar politiek vertrouwen, maar dan iedere zes maanden. Begin 2002 was ruim 60 procent van de bevolking ,,eerder geneigd” de regering ,,te vertrouwen”. Eind 2003 werd een dieptepunt bereikt: minder dan 40 procent. Daarna volgde een aantal pieken en dalen. Recent bevonden we ons weer in een dal (tegen de 45 procent), maar dat is niet zo diep als na de Fortuyn-revolte. Vragen naar vertrouwen in het parlement laten eenzelfde beweging zien.

Conclusie

Goed nieuws! Het valt best mee met dat wantrouwen jegens politici. Toegegeven, het is beter geweest. Maar ongekend laag, dat wil zeggen: nog nooit voorgekomen? Het is ook slechter geweest. En als het even meezit, schieten de cijfers zo weer omhoog. SCP-onderzoeker Dekker mailt nog een hoofdstuk uit een boek dat hij heeft geschreven over dit onderwerp, met een advies aan politici: ‘Politici die zich menen te moeten richten op ‘herstel van vertrouwen’ gaan rare dingen doen om te worden gewaardeerd en geven juist aanleiding tot wantrouwen’.

We beoordelen de stelling dat het vertrouwen in de politiek ongekend laag is als grotendeels onwaar.

Jeroen van der Kris

Ook een bewering voorbij zien komen die je graag gecheckt zou willen zien? Mail nextcheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nextcheckt.