Vergelijk slavernij met de Holocaust, zegt de regisseur

Steve McQueen maakte arthousehits, maar dankzij zijn nieuwe film leert een veel groter publiek zijn werk kennen. 12 Years a Slave is favoriet bij de Oscars, en McQueen maakt goede kans om als eerste zwarte regisseur in de geschiedenis de Oscar voor beste regie te krijgen.

Regisseur Steve McQueen over slavernij:

„Het lichamelijke aspect is belangrijk als je het over slavernij wilt hebben: de lijfstraffen, de ketenen waar mensen aan vastzaten. Maar dat zijn zeker niet de meest interessante kanten van het onderwerp.

„Mij gaat het om de vraag wat de slavernij heeft betekend in de honderden jaren dat die heeft bestaan. Psychologische slavernij, psychologische vernedering en marteling, zijn misschien wel belangrijker dan de lichamelijke kant, want het aantal slavenhouders in het zuiden van de Verenigde Staten was vele malen kleiner dan het aantal slaven. Maar de lijfstraffen waren zo bruut, en de angst voor die straffen was zo groot, dat de onderdrukking toch heel effectief was.”

Over het waarom van deze film:

„Het verhaal van mensen die vrij leefden in de VS en werden gekidnapt en verkocht als slaaf, was nog niet goed verteld. Dat kwam heel vaak voor, vooral nadat de internationale slavenhandel was afgeschaft. Daardoor was het heel lucratief om zwarte Amerikanen te ontvoeren en te verkopen als slaaf.

„Ik wilde ook het verhaal vertellen van een gemiddelde Amerikaan, iemand die afkomstig is uit de middenklasse, een musicus. Geen buitenstaander, maar iemand die echt onderdeel is van de samenleving. Toen ik het boek van Solomon Northup las en de bladzijden omsloeg, trilden mijn handen. De details zijn zo overweldigend, zo visueel ook, dat ik onmiddellijk de film voor me zag.”

Over zijn eigen afkomst:

„Wanneer je opgroeit als zwart kind, in mijn geval in Londen, ben je je al vanaf je vroegste jeugd bewust van de geschiedenis van slavernij. Journalisten vragen me soms naar het moment waarop ik me bewust werd van het slavernijverleden, maar dat is bijna hetzelfde als vragen naar het moment waarop je je eigen naam weet. Dat bewustzijn was er altijd. Vervolgens is de vraag wat je daarmee doet. Voor mij was het heel belangrijk om de geschiedenis te omarmen, om het te leren beheersen, om er een plaats aan te geven. Dat is de enige manier waarop we vooruit kunnen komen.”

Over schaamte:

„Het slavernijverleden is omgeven met gêne en schaamte. Dat is misschien te vergelijken met de manier waarop Joden terugkijken op de Holocaust. Natuurlijk stel je soms de vraag: waarom hebben mensen zich niet meer verzet? Maar die mogelijkheid was er helemaal niet, het was onmogelijk om je vrij te vechten. De slaven hebben dit zichzelf niet aangedaan, dit is hun overkomen.

„Schaamtegevoelens maken het soms moeilijk om erover te praten, maar toch moeten we dat doen. We moeten het verleden niet wegduwen, maar omarmen, of je nu zwart bent of wit. Niet vanuit schaamte of schuldgevoel, want daar komen we niet veel verder mee. Maar we moeten het gesprek over de geschiedenis voeren, want de wereld zoals die nu is, is mede het gevolg van dat slavernijverleden. Net zoals de Holocaust de wereld van nu mede heeft bepaald.

„Meer dan elf miljoen mensen zijn uit Afrika gehaald en in slavernij terechtgekomen. Het ergste wat een mens kan overkomen, is een slaaf te zijn. Als je geboren wordt in slavernij, zie je jezelf niet eens meer als mens. Ik kan me niets ergers voorstellen.”

Over de toekomst:

„Film kan een grote bijdrage leveren aan het onder ogen zien van het verleden. De slavernij heeft honderden jaren bestaan, maar er zijn minder dan twintig films over gemaakt in de VS. De Tweede Wereldoorlog heeft vijf jaar geduurd, maar daar zijn honderden films over gemaakt.

„En de slavernij vond plaats in Amerika zelf, toch het filmland bij uitstek. Dat heeft, denk ik, veel te maken met schaamte en schuldgevoel. Het was ook een walgelijke, vreselijke periode.”

Over schoonheid en moraal:

„De meest vreselijke dingen gebeuren op de mooiste plekken op aarde. Thuis in Amsterdam bracht ik op een dag mijn zoon naar school toen er twee politiewagens langsreden met een ambulance erachteraan. Een zevenjarig meisje was overreden door een vuilniswagen, op een prachtige, zonnige ochtend. Zo is de wereld. De wereld is pervers.

„Ik wil geen filter op de camera zetten als ik aan het filmen ben in Louisiana. De boom die je ziet in de film, is een boom waar ook daadwerkelijk mensen zijn gelyncht.

„Moraal is iets wat wij als mensen van buitenaf aan de wereld opleggen. Zit die moraal ook in de natuur? Als een meisje wordt doodgereden door een vuilniswagen, kan er dan zoiets bestaan als een moraal in de wereld zelf? Daar denk ik veel over na.”

Over gruwelijke beelden:

„De afgeranselde rug in de film is bewijsmateriaal van wat er is gebeurd, dat beeld had ik nodig. Sommige mensen wilden dat ik het zou weglaten, maar dat heb ik geen moment overwogen. Als ik zo’n beeld niet zou gebruiken, zou dat verraad zijn aan al die honderdduizenden mensen die hebben geleden onder slavernij. Je maakt een film over slavernij of je doet het niet. Ik heb besloten om een film over slavernij te maken.”