Oscar-kanshebber 12 Years a Slave is gruwelijk en kalm tegelijk

Steve McQueen won deze week een BAFTA-award voor zijn film Twelve Years a Slave.
Steve McQueen won deze week een BAFTA-award voor zijn film Twelve Years a Slave. Foto EPA / Andy Rain

Negen Oscarnominaties, een Golden Globe, een Bafta. De veelgeprezen film 12 Years a Slave, die nu ook in Nederland te zien is, heeft al behoorlijk wat prijzen en nominaties in de wacht gesleept. Rauw en indringend, noemen recensenten hem. Maar ook: mainstream en eenduidig. Een recensieoverzicht.

12 Years a Slave is een verfilming van het dagboek van Solomon Northup, dat in 1853 uitgegeven werd. Northup was een vrije zwarte violist en timmerman, maar werd in 1841 gedrogeerd, ontvoerd en verkocht als slaaf op de plantages van Louisiana.

‘Slavernij vergelijkbaar met de Holocaust’

De regisseur van de film, Steve McQueen (Shame, Hunger), is van oorsprong beeldend kunstenaar. Hij woont met zijn gezin in Amsterdam en Londen. De slavernij, zei hij gisteren in NRC Handelsblad, is vergelijkbaar met de Holocaust.

“Ik snap niet dat daar nog steeds discussie over is. Meer dan elf miljoen mensen zijn uit Afrika gehaald en in slavernij terechtgekomen. Het ergste wat een mens kan overkomen, is een slaaf te zijn. Ik kan me niets ergers voorstellen.”

Lees hier het uitgebreide interview met McQueen - gratis voor abonnees, niet-abonnees betalen tien cent.

NRC: vijf sterren - ‘een meesterwerk’

Filmcriticus Coen van Zwol noemt het verbijsterend dat er voor 12 Years a Slave nauwelijks een Amerikaanse film is geweest met een slaaf als held. En de film heeft een veel groter bereik dan eerdere films van McQueen Hunger en Shame:

“Met zijn toeristische camerawerk en – spaarzaam en smaakvol ingezette – cellothema van Hans Zimmer is de film mainstream. En toch grimmig en compromisloos.
McQueen gebruikt schoonheid namelijk om de wreedheid, willekeur en systematische vernedering van slavernij te accentueren. Northup die plots op een lynchpartij stuit. Patsey (Lupita Nyong’o) die gehuld in kant en tule thee nipt op een zonovergoten veranda, om even later zo genadeloos de zweep te krijgen dat haar rug een reliëfkaart van bloed en vleesrafels wordt. Of het sterkste beeld: Northup met de nek in een strop, balancerend op zijn tenen om niet te stikken, terwijl zijn medeslaven in de schemering hun werkdag beginnen. Horror in een decor van wolkenvelden katoen, neuriënde slaven en withouten landhuizen.”

Trouw: Vier sterren - ‘krachtig en indringend’

Vier sterren, krijgt de film van dagblad Trouw. Jann Ruyters omschrijft McQueen als een “specialist in lijdensverhalen”.

“Net als in Hunger en in ‘Shame’ doseert McQueen zorgvuldig. Valt op de karige dramatische ontwikkeling van de personages (en op de slecht in zijn accent huizende Brad Pitt) wel wat aan te merken, de kracht van 12 Years a Slave schuilt in die sprekende visuele details. De camera legt het schuldige landschap vast; de dreigend kronkelende bomen in het moeras, de lijnen van de gebarsten huid op de ruggen van de geslagen slaven, het draaiende rad op de Mississippi. Gek genoeg is 12 Years a Slave in al zijn gruwelijkheid ook een heel kalme film. Zoals ook Northup overleeft door zijn kalmte te bewaren - en bijna dood gaat als hij dat een keer niet doet - en pas breekt als de vrijheid herwonnen is.”

De Volkskrant: vier sterren - ‘indrukwekkend’

Bij vlagen is de film “een te onconventioneel Hollywooddrama”, schrijft recensent Pauline Kleijer. Dat zit hem, zo schrijft ze, in de “ongeloofwaardige bijrol” van Brad Pitt en in de “naar ontroering hengelende muziek”. Toch krijgt de film vier sterren in de ochtendkrant, die zich in de recensie verder richt op het terugkerende thema in het werk van McQueen: het menselijk lichaam.

“Lichamen worden verkwanseld, uitgewoond en door zweepslagen aan flarden gereten. Het zijn beelden waar niemand graag naar kijkt, maar ze zijn nodig: zo ging het eraan toe, in 19de-eeuws Amerika en op vele andere plekken in de wereld. McQueen laat zien wat Northup zag. De film kiest consequent zijn perspectief; we maken mee wat hij meemaakte, en niets daarbuiten. Van de mensen die uit Northups leven verdwijnen, verneemt ook de kijker niets meer. Dat is een tamelijk radicale keuze, zo elegant uitgewerkt dat het nauwelijks opvalt. Het maakt de indrukwekkende film als getuigenis alleen maar sterker.”

Het Parool: vier sterren - ‘een Oscar kan niet uitblijven’

De verfilming van 12 Years of Slave doet het origineel eer aan, vindt Parool-recensent Bart van der Put. McQueen doet in feite hetzelfde, zo schrijft hij:

“Met een beheerste aanpak, zonder effectbejag of vals sentiment, maakt hij de lijdensweg van Northup de onze.”

“Northups relaas werd door de Amerikaanse roman- en scenarioschrijver John Ridley (U turn, Three kings) vakkundig tot de essentie teruggebracht, waarbij het archaïsche taalgebruik behouden bleef. In de vormgeving, kostumering en locaties streefden de makers eveneens naar historische accuratesse, waardoor de film volkomen authentiek overkomt. Het weerspiegelt de aandacht voor ogenschijnlijk triviale details in Northups boek en vergroot de impact van zijn lijdensweg: slavernij is in deze wereld geen buitenissige praktijk, maar de motor die het agrarische kapitalisme in de zuidelijke Amerikaanse staten mogelijk maakt.”

VPRO Gids: vier sterren - ‘fraai gefilmde scènes’

De titel geeft alles al weg, schrijft de VPRO Gids over de film. De kracht is dan ook niet de plot, maar de beelden en de acteurs.

“Indrukwekkende film over Solomon Northup, die - als vrije slaaf in New York - in 1841 wordt ontvoerd en twaalf jaar lang moet doorbrengen op katoenplantages in het zuiden van Amerika. Fraai gefilmde scènes vol lichamen en geestelijk lijden - sowieso belangrijke thema’s in het werk van McQueen - maar esthetisch en emotioneel te eenduidig om echt aan te grijpen.”