Nieuwe kans criminele infiltrant

Minister Opstelten wil politie toestaan informatie te verzamelen via actieve criminelen

Denk aan het topsegment van de misdaadwereld. Professionele criminelen die weten hoe je telefoontaps moet omzeilen, die in code communiceren en stromannen gebruiken om hun eigen betrokkenheid te verbergen – kortom, de criminelen met zo’n gesloten netwerk dat vervolging bijna onmogelijk is.

Tegen die groep wil minister Ivo Opstelten (Veiligheid en Justitie, VVD) weer criminele burgerinfiltranten kunnen inzetten. Hij wil de politie toestaan om informatie te verzamelen van criminelen die zelf in een netwerk actief zijn – of dat zijn geweest. „Zij kunnen bewijs leveren dat anders onbereikbaar blijft.”

De Tweede Kamer spreekt vanavond over het opheffen van het huidige verbod op criminele burgerinfiltranten. Duidelijk is al dat er een meerderheid voor is. Het voorstel hoeft niet langs de senaat; de Kamer maakt alleen de motie-Kalsbeek van 1998 ongedaan, waarin het verbod stond geregeld. Na het voorjaarsreces volgende week stemt het parlement erover en dan kunnen politie en Openbaar Ministerie in principe aan de slag met infiltranten.

En de IRT-affaire dan? In de jaren negentig bleek uit een parlementaire enquête dat de politie met criminele burgerinfiltranten duizenden kilo’s drugs op de markt had gebracht. Het opsporingsmiddel ‘burgerinfiltrant’ was uit de hand gelopen. De Tweede Kamer concludeerde dat justitie dát middel niet meer moest gebruiken in de strijd tegen georganiseerde criminaliteit.

Die affaire is nu lang genoeg geleden, zo lijkt het, om criminele burgerinfiltranten weer toe te kunnen staan. VVD en PvdA zijn voor, net als de PVV, CDA en de SGP. De PvdA komt vanavond met een lijstje voorwaarden, dat moet voorkomen dat het gebruik van infiltranten opnieuw ontspoort. Zo moeten politie en justitie zich houden aan de „eisen van proportionaliteit en subsidiariteit”. Dus criminele infiltranten worden alleen ingezet bij misdrijven die een ernstige inbreuk op de rechtsorde betekenen en alleen als justitie geen andere middelen meer voorhanden heeft.

Ook moet het gebruik van infiltranten „in tijd beperkt blijven” en is ‘groei-infiltratie’ niet toegestaan. De politie mag mensen dus niet ongericht inzetten, of ze binnen een netwerk laten opklimmen zodat zicht ontstaat op de structuur van een criminele organisatie, zoals bij het IRT-politieteam wel gebeurde.

Op papier klinken die voorwaarden helder. Maar vooral de linkse oppositie is zeer kritisch. Opstelten geeft geen maximaal tijdsbestek op de vraag hoe lang „in tijd beperkt” dan is. Jan de Wit van de SP stelde vast: „De overheid moet gaan runnen. Of dat nu op de korte of op de lange termijn is, maakt niet uit.”

Coalitiepartijen VVD en PvdA zien voor zich dat politie en justitie vooral gaan samenwerken met wat zij ‘exfiltranten’ noemen: mensen die zelf uit het netwerk willen stappen, en justitie daarom willen helpen om de criminele organisatie op te rollen. Daarmee is het principiële punt volgens GroenLinks, D66 en de SP nog niet goedgepraat. Het weer toestaan van criminele burgerinfiltratie legitimeert volgens hen crimineel gedrag van de overheid. Zoals Liesbeth van Tongeren (GroenLinks) zei: „Ik ben huiverig voor een wheelende en dealende strafrechtspleging.”

Opstelten komt binnenkort met een plan dat in ditzelfde licht valt te zien: hij wil de onderhandelingsmogelijkheden met kroongetuigen verruimen. Het Openbaar Ministerie moet afspraken kunnen maken over financiële vergoedingen en moet méér dan de helft strafvermindering kunnen beloven. In de aanpak van „de ernstigste vormen van ondermijnende criminaliteit” is veel geoorloofd.

Justitie zal hoogstens enkele keren per jaar criminele burgerinfiltranten inzetten, voorspelt Opstelten. Waarmee hij weer voeding geeft aan de critici. Want als het instrument maar zo sporadisch zal worden ingezet, waarom is zo’n heftig middel dan per se nodig? Dat zal blijken: binnen twee jaar stuurt Opstelten een evaluatie aan de Kamer, met daarin precies geformuleerd hoe vaak, hoe lang en in welke zaken een criminele burgerinfiltrant is ingezet.