Niet Afrika maar de Afrikanen

Kudzanai Chiurai: ‘Revelations III’
Kudzanai Chiurai: ‘Revelations III’

Verlaten liggen de fabrieken erbij, gefilmd in een grijsdonker dat – misschien toevallig – doet denken aan de mijnbouw in dit Zuid-Afrikaanse gebied. Het is avond, weekend, en de fabrieksbouw verrijst kil en stil in de videofilms van Simon Gush. Wat zal hij zich alleen hebben gevoeld tijdens het filmen. Een licht zwenkt langs, mogelijk een bewakingslamp, in dit sfeervolle duister. Maar Gush zoekt geen stemmigheid, hij filmde de industrie – en nu wordt het ingewikkeld – als symbool van apartheid. De rassenscheiding gebeurde onder het mom van arbeid, goed functioneren, opbouwen van de economie.

En al is de apartheidspolitiek afgeschaft, de verheerlijking van arbeid gaat door. Niet alleen in Afrika. Ook in Europa en elders identificeren mensen zich met hun professie en laten ze zich leiden door hun werk. Daarmee illustreren de films van Gush goed de titel van deze tentoonstelling in Galerie West: This is not Africa, this is us. De presentatie volgt op twee eerdere afgelopen maand, op Art Rotterdam en in de Kunsthal. In een pittig bijbehorend debat bleek Afrika nog steeds een precair thema. Westerse tentoonstellingsmakers willen hun blikveld verruimen maar struikelen over hun westerse blik. Afrikaanse kunstenaars willen op hun artistieke inhoud beoordeeld worden, niet als olympische vaandeldragers voor een land waar ze toevallig wonen.

Toch lijkt dat wij-zijprobleem onvermijdelijk bij de foto’s van Kudzanai Chiurai, ook in West. Tegen een decor van Vliscostoffen, jerrycans en vlaggen poseren activisten of misdadigers, behangen met sieraden en wapens. Ze staan er bevroren bij, als tableau vivant – een Europese theatervorm. Exotisme kan veel kanten uit, bewijst deze spannende tentoonstelling. Gush zoekt overzees de oorsprong van het arbeidsethos dat hij in zijn jeugd zo vaak hoorde: Calvijn. Filmbeelden van bouwplaatsen in Johannesburg wisselt hij af met die van Europese kerken – als bron van apartheid.

Bij deze kunst over beeldvorming lijkt de derde exposant in West, Kemang Wa Lehulere, een buitenbeentje. Zijn surrealistische muurschildering, in een slaapkamer met gras, is vooral raadselachtig tot je weet dat het gaat over antiapartheidsdichter Nat Nakasa en het gras gaat over ingraven onder de grond, over het niet kennen van je geschiedenis. Zo gaat ook dit werk over historisch besef een thematische relatie aan met de andere exposanten. Gelukkig. Anders was de enige link geweest dat ze ‘Afrikaans’ waren.