Kunst, mode en foto’s van Karl Lagerfeld

Op zijn tachtigste is Karl Lagerfeld nog overal. Drie Duitse musea wijden tentoonstellingen aan verschillende aspecten van de modeontwerper.

Mode van Lagerfeld op expositie Parallel Contrasts in museum Folkwang Essen.
Mode van Lagerfeld op expositie Parallel Contrasts in museum Folkwang Essen. Foto AFP

124 zelfportretten van een man met donkere bril, lang grijs haar gevangen in een staart, en een slank gesneden pak. Al voor het betreden van de expositie in Museum Folkwang in Essen heeft de bezoeker uitgebreid kennis kunnen maken met Karl Lagerfeld (80). Op een van de foto’s aan de muur bij de ingang omklemt de beroemde Duitse modeontwerper liefdevol een zwart-witfoto uit 2013. Het is dezelfde foto waarop hij staat, met achter zijn hoofd een aureool van licht. En op die foto heeft hij ook weer die foto in zijn hand. Het droste-effect. Karl is overal.

In Essen hangen dus oneindig veel zelfportretten van Lagerfeld, de talentvolle modezakenman en fenomeen met onnavolgbaar arbeidsethos. Aan de lopende band verbindt hij zijn naam aan samenwerkingen, van het ontwerpen van een outfit voor Donald Duck, een hotelkamer van chocola voor Magnum, reclamecampagnes voor Rolls-Royce en op de Essense expositie staat een Steinway-kamervleugel die een Lagerfeld-make-over heeft gekregen.

En dat alles naast de tientallen modecollecties die hij jaarlijks voor Chanel, Fendi en zijn eigen labels ontwerpt en waarvan hij bovendien vrijwel alle publiciteitsfoto’s maakt. Mode, fotografie en commercie wisselt de bejaarde Duitser – want bejaard mag je een tachtigjarige toch noemen? – handig af met kunst. Na Essen openen binnenkort nog twee tentoonstellingen gewijd aan Lagerfeld. De Hamburger Kunsthalle toont Feurbach’s Muses-Lagerfeld’s Models, waarin Lagerfeld classicistische schilderijen van de door hem bewonderde Anselm Feurbach (1829-1880) combineert met zijn eigen foto’s. Het Haus der Kunst in München toont in maart een fotoserie die Lagerfeld schoot voor het Italiaanse modelabel Fendi.

Affiches

Van deze drie exposities is Parallele Gegensätze. Fotografie, Buchkunst, Mode in Essen Lagerfelds eerste overzichtstentoonstelling. Het oorspronkelijke idee van Museum Folkwang was een tentoonstelling over Lagerfelds uitgebreide afficheverzameling. Want de man is niet alleen productief als ontwerper, in zijn vrije tijd – al gelooft hij zelf niet in dat begrip en haat de in Parijs wonende ontwerper vooral het Franse woord daarvoor, vacance, ‘leegheid’ – is hij een bijna manische verzamelaar op zeer uiteenlopende terreinen. „Ik werk altijd, ook als ik dagdroom”, is een van de talloze bon mots die in interviews van zijn lippen rollen. Die vintage affiches, vooral reclameposters voor Duitse winkels uit de tijd vóór en na de Eerste Wereldoorlog, is nu een onderdeeltje van de groots opgezette expositie in Folkwang.

Parallele Gegensätze beslaat 1.500 vierkante meter, verspreid over veertien ruimtes waarin ruim vierhonderd items worden geëxposeerd; grotendeels fotografie, maar ook Lagerfelds politieke karikaturen ‘Karlikaturen’ voor de Frankfurter Allgemeine Zeitung, boeken – we vergaten nog te melden dat hij aan de lopende band boeken maakt en uitgeeft – campagnes voor luxemerken als Rolls-Royce en Audi, couture, prêt-à-porter, mode-illustraties, en modeshowvideo’s. Ook is hij een graag geziene gast in Duitse tv-shows als Wetten dass. Karl Lagerfeld is helemaal bij de tijd, wat ook te horen is in Essen want in alle museumzalen schalt gangsterrap.

Parallele Gegensätze opent met een kopie van Lagerfelds werkruimte in een van zijn huizen en kantoren in de buurt van de Boulevard Saint-Germain. Een eenvoudig houten bureau vol tekenspullen, omringd door metershoge stapels boeken en belicht met studiolampen. Het zijn Lagerfelds passies: ontwerpen, fotograferen, lezen en uitgeven van boeken. De tentoonstelling vervolgt met zeer gevarieerde fotoseries; van een speelse hommage aan de schilder Oskar Schlemmer in nostalgische sepiadruk, wazige polaroids van topmodel Stella Tennant in de mondaine badplaats Biarritz, tot foto’s van architectuur zonder mensen en daguerreotypen van barokke Romeinse fonteinen. De mix van privéfoto’s en reclamecampagnes is uitgevoerd in steeds verschillende fototechnieken.

Lagerfelds foto’s zijn technische hoogstandjes, maar al zijn thema’s komen overduidelijk uit bestaand werk: van de excentrieke Amerikaanse kunstenares Florine Stetheimer, het jarentwintigexpressionisme van Lyonel Feininger en uit Lagerfelds lievelingsboek, Faust van Goethe.

Volgens de Duitse uitgever Gerhard Steidl – met Eric Pfrunder de samensteller van de expositie – zegt Lagerfeld altijd dat zijn hoofd is als een gigantisch boek dat overloopt van referenties aan kunst, boeken, literatuur en design.

Een van de hommageseries is het digitaal geschoten Suite 3906, een ode aan Edward Hopper, in 2010 in opdracht van Fendi. Lagerfeld weet de verstilde en eenzame sfeer perfect te vatten en te gebruiken voor zijn doel, maar anders dan bijvoorbeeld Erwin Olaf voegt Lagerfeld niets toe. Ook als hij een schitterende serie foto’s maakt waarin hij de stadsgezichten van Feininger als een kleurige expressionistische film in een modereportage tot leven brengt, geniet je van het beeld en de sfeer, maar blijft het een oppervlakkige exercitie.

Briljante couture

Dat geldt vaker voor het werk dat op deze expositie te zien is. Lagerfeld weet het verleden perfect eigentijds te maken, maar een scheppend kunstenaar is hij buiten de mode eigenlijk niet. In de mode is hij als kunstenaar een gigant, en dan met name in zijn briljante couture voor Chanel. Op andere kunstterreinen is hij altijd goed en zeker competent en in elk geval ongelooflijk productief.

Vrijwel alle fotoseries op Parallele Gegensätze zijn afkomstig uit Lagerfelds boeken die eerder verschenen bij Steidl Verlag. Dat geldt ook voor de series uit de geëxposeerde Chanel modecatalogi. Mode is met drie zalen Chanel in Essen gelukkig prominent aanwezig. Lagerfeld toont campagnes, showvideo’s, decors en couture.

Op een lage gemarmerde catwalk staan zeven jurken, een combinatie van traditionele, arbeidsintensieve borduursels uitgevoerd met eigentijdse 3D-effecten. Als modeontwerper is Lagerfeld een briljante tijdmachine. Zijn fascinatie voor Faust zou je in verband kunnen brengen met de megalomane manier waarop hij de shows voor Chanel vormgeeft. Met een bijna duivelse kracht weet hij ieder half jaar het reusachtige art-nouveauglaspaleis Grand Palais naar zijn hand te zetten. In juli 2013 presenteerde hij zijn couturecollectie voor Chanel in een spectaculair postapocalyptisch decor à la Fritz Langs Metropolis, een ruïne van de oude wereld die een blik werpt op de nieuwe wereld. In Essen staat een zes meter hoge maquette van dat decor. In combinatie met de couture op poppen en een fotomuur geeft het de bezoeker een goed idee van hoe indrukwekkend zo’n show is.

Voor de Chanelfans zijn er vijf filmpjes over de Chanel-historie waaronder het 18 minuten durende Once Upon a Time met Keira Knightley als Gabrielle ‘Coco’ Chanel. Brave filmpjes, meer verkleedpartijtjes dan artistiek interessant.

Geheel in de geest van de zakenman Karl Lagerfeld eindigt de tentoonstelling met twee kassa’s en twee boekwinkels, een van Steidl en de andere van Lagerfelds eigen succesvolle boekenlabels 7L en L.S.D, met onder meer Oscar Wildes Dorian Gray, over de man die maar niet ouder wordt.

Hoewel Parallele Gegensätze wordt aangekondigd als een overzichtstentoonstelling, ligt de focus vooral op waar Lagerfeld tegenwoordig mee bezig is. Zijn eigen label Karl Lagerfeld en zijn inmiddels verkochte topcollectie Dutch Design komen niet aan bod. In plaats daarvan gunnen de curatoren alle ruimte aan middelmatige reclamecampagnes voor onder andere Dom Perignon, Cassina, Audi en zelfs de shampoo van expositiesponsor Schwarzkopf.