Een Rembrandt verbranden

Over een paar maanden kunnen we het weer zien in het Stedelijk Museum: Who’s Afraid of Red Yellow and Blue III (1967) van Barnett Newman. In 1986 werd dit grote doekdoor een bezoeker met een stanleymes bewerkt. De Amerikaan Daniel Goldreyer vernielde het nog eens door het schilderij te restaureren met een verfroller, waardoor de scheuren in het doek niet meer te zien zijn, maar het grote rode vlak wel van zijn licht is beroofd.

Hoe zal het schilderij in het Stedelijk gaan hangen? Gewoon als kunstwerk van Newman, als slachtoffer of als een kunstwerk met nu drie makers?

De schilderijen van Newman zullen niet de laatste zijn die worden vernield. Iconoclasme dateert waarschijnlijk van ver voor het Gouden Kalf. De bekendste uiting ervan in Nederland is de Beeldenstorm uit 1566, een van de aanleidingen voor de Tachtigjarige Oorlog. Talloze kunstwerken werden toen door aanhangers van het ‘nieuwe geloof’ vernield in kerken en kloosters.

Niet alleen gelovigen, ook kunstenaars bezondigen zich aan vernielingen. Robert Rauschenberg gumde in 1953 een tekening van Willem de Kooning uit. Ai Weiwei smeet in 1995 tijdens een performance een tweeduizend jaar oude vaas kapot.

Het werk van Ai is nu zelf slachtoffer geworden van iconoclasme. Een kunstenaar uit Miami smeet zondag een vaas tegen de grond op een overzichtstentoonstelling van Ai in Miami, uit protest tegen het beleid van dit museum, dat geen werk van lokale kunstenaars exposeert. Het was een door Ai gekochte en beschilderde vaas uit de Han-dynastie. De waarde van de vaas wordt nu geschat op 1 miljoen dollar.

Toen Ai Weiwei van de vernieling hoorde, was zijn verweer dat je geen bezit van een ander moet vernietigen. Het is een nogal kapitalistische redenering, die voorbij gaat aan het belang van kunst. Zou Ai Weiwei het wel goed vinden als kunstverzamelaar Leon Black de sculptuur Vogelvlucht van Brancusi zou vernietigen, in 2005 door hem gekocht voor 27 miljoen dollar, of Dimitri Mavromatis het portret van Dora Maar door Picasso, sinds 2011 in zijn bezit? Zou er een wet zijn of te maken zijn die het vernielen van kunstwerken verbiedt, ook als ze in jouw bezit zijn? Eigendom is toch niet alles?

Dat kunst niet tot geldelijke waarde is te reduceren, lieten de leden van het Britse popduo K Foundation goed zien toen zij in 1995 een miljoen Britse ponden – in briefjes van 50 pond – op een Schots eiland verbrandden. Geen haai die ernaar kraaide. Als ze een Rembrandt hadden verbrand was er meer oproer geweest.