Een kolossaal handelsakkoord, helpt dat wel?

De VS staan op het punt twee megagrote handelsverdragen af te sluiten // Die gaan ons welvaart brengen, is de belofte // Maar wat kwam er terecht van Nafta, het vorige grote handelsverdrag?

Iedere zomer vliegt de monarchvlinder vanuit Noord-Amerika naar Mexico. Daar overwintert hij. De vlinder is daarom het symbool van de milieuparagraaf van ‘Nafta’: een vrijhandelsverdrag tussen de VS, Canada en Mexico.

Maar juist dóór dit twintig jaar oude handelsverdrag loopt de vlinder nu gevaar. Nafta heeft de intensieve teelt van genetisch gemanipuleerde mais en soja in de VS gestimuleerd. Veel onkruid op de velden is hierdoor verdwenen. Waaronder de zijdeplant – het plantje waar de monarchvlinder van leeft.

Er komen twee ‘nieuwe Nafta’s’

Nafta staat in de belangstelling. Niet zozeer doordat het verdrag twintig jaar bestaat. Maar meer omdat de VS op het punt staan twee nieuwe kolossale handelsverdragen af te sluiten, min of meer naar model van Nafta, waarvan de impact mogelijk nog groter is.

Het ene, het zogeheten Trans Pacific Partnership (TPP), verbindt twaalf Amerikaanse en Aziatische landen rond de Grote Oceaan. De onderhandelingen daarover zouden binnen enkele maanden afgerond moeten zijn. Morgen start weer een ronde in Singapore.

Het andere verdrag, het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP), is gericht op verdieping van de handels- en investeringsrelatie met de Europese Unie. In maart is de vierde onderhandelronde. Samen omvatten de verdragen eenvijfde van de wereldbevolking.

Waarom zijn de Amerikanen zo gretig? De nieuwe verdragen zullen volgens de betrokken regeringen miljoenen nieuwe banen opleveren en een forse stimulans betekenen voor de economische groei. TPP en TTIP dienen ook een geopolitiek belang: China wordt buiten de deur gehouden. En de nieuwe handelsblokken omzeilen de stagnatie in de wereldhandelsorganisatie WTO, waar ontwikkelingslanden meer invloed opeisen.

Welvaart en banengroei werden ook beloofd bij Nafta. Maar wat is er van die voorspellingen terechtgekomen?

Over Nafta liepen de gemoederen hoog op. Toenmalig president Clinton beloofde groei en banen, en voorstanders zeiden dat Mexico door de twee noorderburen uit de armoede zou worden getrokken. Maar tegenstanders lieten zich ook niet onbetuigd. Beroemd werd de uitspraak uit 1992 van presidentskandidaat Ross Perot: hij hoorde „het gigantische zuigende geluid” van banen die naar Mexico verdwenen.

De uiteindelijke gevolgen van het handelsverdrag zijn moeilijk te bepalen, omdat ze nauw verweven waren met andere factoren die de wereldeconomie beïnvloedden. In 1994 was er nog geen internet, was China een dwerg en had niemand van klimaatverandering of omvallende banken gehoord.

Maar volgens het Amerikaanse Congressional Research Centre is het effect van Nafta door voor- én tegenstanders vooral overschat: „In werkelijkheid veroorzaakte Nafta noch het grote banenverlies dat critici vreesden, noch de enorme economische winsten die supporters voorspelden.”

In elk geval deed Nafta waarvoor het bedoeld was: de economieën van de drie landen vergaand integreren. In twintig jaar tijd verdrievoudigde het handelsvolume tussen de drie landen, tot 946,1 miljard dollar. Mexico veranderde van een arm land in een ‘Azteekse tijger’.

Niet alle voorspellingen kwamen uit

De beloofde banengroei bleef in de VS achter bij de verwachtingen: in de eerste tien jaar van Nafta bleef het Amerikaanse werkloosheidscijfer dalen, maar na 2001 en vooral na 2007 steeg het sterk. Ook schrijft de onderzoekscommissie van het Congres dat het verdrag economische ontwrichting veroorzaakte, vooral in de Mexicaanse landbouwsector en onder Amerikaanse fabrieksarbeiders. 720.000 mensen kwamen in de VS in aanmerking voor een hulpprogramma, bestemd voor wie zijn baan door Nafta verloor. Als mensen weer aan het werk kwamen, was dit vaak in de slechter betaalde dienstensector, wat bijdroeg aan de groeiende ongelijkheid in de VS.

In Mexico verloren naar schatting een miljoen kleine boeren, of campesinos hun baan, wat resulteerde in een golf van illegale migratie naar de VS. Maar die migratiegolf is inmiddels over zijn hoogtepunt heen. En in de staten rond Mexico City bloeit de auto- en vliegtuigindustrie, ver van de drugsoorlogen aan de grens. Toch leeft nog ruwweg de helft van de Mexicanen in armoede, en bedraagt de loonkloof tussen Mexico en de VS nog altijd 20 procent.

En Canada? Daar werd de angst voor de economische macht van de VS niet bewaarheid. Nafta gaf de Canadezen juist een enorme markt: de VS kopen 70 procent van Canada’s exportproducten.

Het Amerikaanse Brookings Instituut wijst erop dat vooral stedelijke regio’s profiteerden. Voor bijvoorbeeld de machine- en elektronische industrie in het Texaanse Houston pakte Nafta heel gunstig uit. Maar plattelandsprovincies als Chiapas en Oaxaca in zuidelijk Mexico zijn er weinig op vooruitgegaan.

Dus: goed en slecht tegelijk

Nafta maakte, kortom, deel uit van de positieve en de negatieve veranderingen van de afgelopen twintig jaar: economische groei en een hogere levensstandaard en consumptiepeil voor velen. Maar ook: een groeiende kloof tussen arm en rijk, en tussen stedelijke knooppunten en achtergebleven plattelandsgebieden. „Nafta betekende globalisering”, zei Robert Pastor, directeur van het Centrum voor Noord-Amerikastudies in Washington, tegen The New York Times. „En dat betekent per definitie winnaars en verliezers.”

Bill Clinton moest indertijd een bijna-revolte in zijn eigen partij bedwingen om Nafta geratificeerd te krijgen. Ook in de aanloop naar de nieuwe verdragen TPP en TTIP hebben politici last van koudwatervrees. In Europa schortte handelscommissaris Karel de Gucht eenzijdig de onderhandelingen. In het Amerikaanse Congres willen Democraten niet meegaan met de wens van ‘hun’ president Obama om een te sluiten handelsverdrag in zijn geheel in stemming te brengen. De volksvertegenwoordigers willen aparte stemmingen over alle onderdelen – wat ratificering van een nieuw verdrag in de prakrijk nagenoeg onmogelijk maakt.

Onrust over de onderhandelingen

De grootste frustratie van critici, niet alleen ngo’s en activisten maar ook gerenommeerde economen en handelsexperts, is dat de onderhandelingen achter gesloten deuren plaatsvinden. Naar Wikileaks gelekte concepthoofdstukken over copyrights en milieubescherming voedden de onrust. Econoom en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz, auteur van Globalisation and its discontents, schreef in een open brief aan de onderhandelaars dat hij vreest dat het nieuwe verdrag een optelsom wordt ‘van de slechtste aspecten van de slechtste wetten van de betrokken landen’.

Net als in de aanloop naar Nafta zijn de stellingen betrokken, waarbij de vraag ondergesneeuwd raakt hoe de baten van handelsovereenkomsten eerlijker, en de lasten minder schoksgewijs verdeeld kunnen worden.

Behalve voor ruim eenvijfde van de wereldbevolking is het antwoord op die vraag ook belangrijk voor de monarchvlinder: bijna al zijn leefgebieden bevinden zich in de landen van TPP en TTIP.