Geweldsexplosie in Kiev. Waar gaat het heen met Oekraïne?

De gevechten op Maidan, gisteravond.
De gevechten op Maidan, gisteravond. Foto Reuters / David Mdzinarishvili

De situatie in Oekraïne is zwaar geëscaleerd. Het ‘staakt het vuren’ dat vannacht werd gesloten tussen Janoekovitsj en oppositieleiders, werd vanmorgen alweer geschonden. Op de centrale boulevard en het onafhankelijkheidsplein Maidan liggen tientallen lijken van mensen. Waar moet het heen met het land?

Wat vreedzaam begon…

Vorige maand publiceerden we op nrc.nl al een kort vragenstuk over de situatie. Een overzicht van de sleutelmomenten tot februari:

  • Op 21 november zag president Janoekovitsj onverwacht af van ondertekening van het Europese associatieverdrag. Het pact had tot nauwere banden en vergemakkelijkte handel tussen Oekraïne en Europa moeten leiden. De hoop was dat ook de structuren die corruptie en rechteloosheid in de hand werken zouden worden aangepakt.
  •  Drie dagen later vond de eerste grote demonstratie plaats. Tienduizenden mensen gingen met Oekraïense en Europese vlaggen de straat op. Het was het grootste protest in het land sinds de Oranjerevolutie (wiki) in 2004, die uiteindelijk leidde tot een op het Westen georiënteerde regering (die overigens in 2008 viel na onenigheid tussen de pro-westerse coalitiegenoten)

Een demonstrant draagt een bloem tijdens een van de eerste dagen van Euromaidan in Kiev. Foto Reuters / Gleb Garanich
 

  •  30 november: De oproerpolitie greep hard in. Demonstranten werden bewusteloos geslagen en gearresteerd. Gevolg: nog meer demonstraties, met nog meer deelnemers. Het centrale plein in Kiev bleef bezet.
  •  17 december: De Russische president Vladimir Poetin sloot een overeenkomst met zijn Oekraïense ambtgenoot Viktor Janoekovitsj. Moskou gaf Kiev een enorme korting op de gasprijs en beloofde haar staatsschuld op te kopen.
  •  16 januari: Het Oekraïense parlement nam in een chaotische stemming omstreden wetsvoorstellen aan die het gemakkelijker maakten protesten van de oppositie te onderdrukken. De demonstraties, die wat kleiner waren geworden, zwellen weer aan.
  • 19 januari: Radicale actievoerders mengden zich in het protest. Ze werpen eigen barricades op, los van het al twee maanden bestaande tentenkamp van de antiregeringsbetogers. Er vielen tientallen gewonden.
  •  22 januari: De eerste doden zijn gevallen.

Een demonstrant staat op een barricade. Foto AP / Sergei Grits

 

De protesten die vreedzaam waren begonnen en dat wekenlang waren gebleven, hadden een veel grimmiger karakter gekregen. Pogingen van de oproerpolitie om - soms brandende - barricades te ontmantelen werden door demonstranten beantwoord met waterbommen en stenen. De reactie van de veiligheidsdiensten kwam in de vorm van flitsgranaten, traangas en rubberkogels. Het resultaat was, tot gisteren, minstens vier doden. De sociale onrust had zich inmiddels uitgebreid naar andere delen van het land.

Door de dodelijke slachtoffers werd de noodzaak van onderhandelingen en compromissen tussen de regering van Janoekovitsj en de oppositie benadrukt. Er zou geen uitweg zijn zonder concessies, voor niemand niet. Het land zou uiteen te vallen, zo leek het.

Uitweg in compromissen

Compris 1
Op 27 januari werd de omstreden anti-protestwet ingetrokken. Oppositieleiders kregen een plekje aangeboden in de regering. Dat weigerden ze, wetende dat de mensen op straat smachtten naar echte verandering.

Compromis 2
Op 29 januari stemde het parlement in Oekraïne in met een wet waarmee vastgezette demonstranten amnestie konden krijgen. Maar het wilde dan wel dat demonstranten die regeringsgebouwen hadden bezet, daar zouden vertrekken.

Compromis 3
De bereidheid om elkaar tegemoet te komen leek even zijn vruchten af te werpen. Afgelopen zondag verlieten demonstranten na een bezetting van ruim twee maanden het stadhuis in Kiev. Zo werd de eis van de regering ingewilligd. Ook elders in het land werden bezettingsacties beëindigd.

Toen liep het spaak op de grondwet

Maar de vooruitgang bleek van korte duur. De oppositie en de demonstranten wilden een grondwetswijziging. Eén die de macht van de president zou beperken en zou teruggeven aan de volksvertegenwoordigers. Toen de voorzitter van het parlement, die pro-Janoekovitsj is, weigerde dit op de agenda te zetten, braken er buiten het parlementsgebouw rellen uit. Het dodental staat nu op 25; de bloedigste rellen in zestig jaar. Volgens de Kyiv Post zijn er nu meer dan duizend gewonden. De slachtoffers vielen aan weerszijden van het conflict.

Wat wil Euromaidan?

Allereerst, wil niet iedereen hetzelfde. Vooral niet als je naar de details kijkt. Maar dat er volgens de mensen van Euromaidan een einde moet komen aan corruptie en ongelijkheid is duidelijk. Ze willen niet per se aansluiting bij Europa, maar hulp van de Europese Unie zou wel helpen. Een probleem is de afhankelijkheid van Russisch gas. Rusland kan de gaskraan gedeeltelijk dichtdraaien of de prijs omhoog gooien, met alle gevolgen van dien.

Uiteindelijk kunnen de Oekraïners zelf het beste uitleggen wat ze willen. Soms zit het in de ogenschijnlijk kleinste dingen.

“We want to be free from politicians who work only for themselves”

Protesteren tegen geweld

Twitter avatar elevchenko Levchenko Evgeniy Geniale uitspaak van een Oekraïense taxichauffeur over gebeurtenissen in Kiev”Revolutie?Ik wil gewoon mijn stukje vlees en een liter wodka!”

Twitter avatar elevchenko Levchenko Evgeniy @radio1nl meeste Oekraïners willen niet zozeer bij Europa aan te sluiten, maar voornamelijk onafhankelijk zijn.

De oproerpolitie houdt de wacht. Foto AFP / Volodymyr Shuvayev

Waar gaat dit heen?

De eenheid van het land staat op het spel. Oekraïne zou uiteen kunnen vallen, schreef onze redacteur Hubert Smeets gisteren in NRC Handelsblad. Er zijn verschillende signalen van een schisma.

In Lviv en andere westelijke steden trachten demonstranten politiebureaus te bezetten. In Lviv zegt de Volksraad, het alternatieve parlement, het provinciale bestuur in eigen hand genomen te hebben. In Charkov wordt volgens media brand gesticht in lokale partijkantoren van de oppositie.

Het leger heeft tot nu toe zijn neutraliteit kunnen behouden. Ook is de noodtoestand tot dusver niet afgekondigd.

Maar volgens oud-minister Gritsenko van Defensie, die met de oppositie optrekt, zou het leger het bevel hebben gekregen parachutisteneenheden naar Kiev over te brengen.

Espreso TV, een zender die pro-oppositie is, berichtte gisteren dat er tanks onderweg zijn vanuit Odessa naar andere delen van het land. Dit zou erop kunnen wijzen dat het leger in staat van gereedheid wordt gebracht om belangrijke strategische posities in te nemen. De kans lijkt overigens klein dat het leger de opdracht zou krijgen geweld te gebruiken. Smeets:

“Het leger is er alleen om de territoriale integriteit en soevereiniteit te bewaken.”

Janoekovitsj en de oppositieleiders blijven ondertussen pogingen doen nieuwe compromissen te vinden in nieuwe overlegrondes. Maar de president wil dat de parlementaire oppositie afstand neemt van de radicale krachten die dinsdag oprukten naar het parlement. De oppositie wil dat er een einde komt aan het harde ingrijpen van de politie.

Volgens Smeets is ook de retoriek interessant die Janoekovitsj en zijn Russische bondgenoten gebruiken.

“Er wordt gezegd dat de eenheid van de staat bedreigd wordt. En ze hebben het over ‘bruinen’ - fascisten - die met buitenlandse steun een staatsgreep wilden plegen. De terminologie is opmerkelijk, want die suggereert dat de staatkundige eenheid in gevaar is.”

Twitter avatar carlbildt Carl Bildt Russia @mfa_russia talks about “attempted coup d’etat” and need for “anti-terrorist operation” in Ukraine. It’s chilling to hear.

Betogers gebruiken de bestrating op Maidan voor nieuwe barricades en als wapens.

Oekraïne dreigt uiteen te vallen. Lees hier het hele artikel (€). Lees ook: Lijken liggen op de Maidan.

Volg de laatste ontwikkelingen in Oekraïne via ons liveblog.