Wat doe je als je sympathie voelt voor een ‘foute’ vrouw?

Merijn Oudenampsen leverde maandag kritiek op een toneelstuk over Hans Janmaat. De makers van de voorstelling reageren: ze willen slechts vragen stellen.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron.
Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Merijn Oudenampsen reageert in zijn stuk ‘Rehabilitatie van extreem-rechts’ van afgelopen maandag op onze voorstelling Hollandse Luchten 1: Jeremia. Dank voor het weerwoord. Het valt ons echter op hoe eenzijdig Oudenampsen interpreteert.

Het uitgangspunt van de voorstelling is niet, zoals hij suggereert, ‘moet Janmaat gerehabiliteerd worden?’ maar ‘hoe moeten we ons in deze tijd verhouden tot een grenzeloze vrijheid van meningsuiting?’ Wij vroegen ons af wanneer we in Nederland voor het laatst iets unaniem afkeurden. In onze herinnering was dat Hans Janmaat. Toen we kort daarna een partijprogramma van de Centrum Democraten lazen riep dat vragen op. De partijpunten leken minder extreem dan wij ze ons herinnerden. Meningen over Janmaat waren makkelijk te vinden, maar omdat we nergens een lang, objectief interview met hem vonden, besloten we naar zijn weduwe Wil Schuurman te gaan.

Daar bleek het verhaal minder eenduidig dan we dachten en misschien zelfs wel hoopten. Als je sympathie voelt voor een vrouw die je altijd ‘fout’ hebt gevonden sta je voor een moreel dilemma. Wij vinden het interessanter dat te onderzoeken dan steeds weer in hetzelfde goed-foutdenken te vervallen. De geschiedenis is vaak complexer dan we zouden willen. Oog en oor hebben voor de kanten die je liever niet wilt zien, voor je eigen blinde vlek, is echter iets anders dan extreem-rechts vergoelijken.

Oudenampsen verwijt ons onvoldoende geïnformeerd te zijn. Dat is onjuist. De feiten die hij met betrekking tot Janmaat noemt kennen we.

Hiermee komen we op het grootste probleem van zijn betoog: hij lijkt te vergeten dat hij hier met een voorstelling te maken heeft en niet met een politiek pamflet. Wij willen ons publiek niet vertellen wat ze moeten denken. We werpen vragen op. De kracht van kunst is de mogelijkheid diverse perspectieven tegelijkertijd te presenteren.

Het is moeilijk voor te stellen dat Oudenampsen de dualiteit die de kern is van onze voorstelling niet heeft opgemerkt. Zelfs het decor bestaat uit twee gescheiden werelden, links en rechts, rood en groen. Wil Schuurman wordt in de voorstelling niet gespaard, net zomin als we de anti-fascisten van destijds sparen, of onszelf. Wij tonen al deze kanten, juist omdat wij vinden dat we een persoonlijke verantwoordelijkheid hebben ons maximaal te informeren en het lef moeten opbrengen om ons te laten verwarren. Leiden niet juist halsstarrigheid en rechtlijnigheid tot extremisme? Onze voorstelling is dan ook geen eerherstel voor Janmaat, maar een zoektocht naar een moreel kompas in een tijd waarin de dingen niet meer zo helder lijken als vroeger.

Daarbij stellen we ook de vraag wanneer geweld geoorloofd is. (Oudenampsen beticht ons ervan dat wij de brandstichting door linkse activisten in Kedichem, waarbij Wil Schuurman haar been verloor, als een goed voorbereide actie presenteren. Het tegendeel is waar, wij beklemtonen juist het geïmproviseerde karakter ervan).

Dat extreem-links er in de voorstelling slechter vanaf komt dan extreem-rechts is de zeer persoonlijke kijkervaring van Oudenampsen. Het lijkt erop dat hij enkel die stemmen uit het stuk citeert die hem hebben geërgerd en nalaat te vermelden dat de andere kant net zo sterk vertegenwoordigd is. Is hier sprake van ‘de kijker ziet enkel wat hij wil zien?’ Het is in elk geval misleidend de voorstelling zo onvolledig weer te geven.

Elk punt dat wij in de voorstelling maken wordt daarna net zo hard weerlegd tot we uitkomen bij een pleidooi voor nuance en een open blik, ook ten opzichte van de dingen die we liever niet willen zien. Wij delen Oudenampsens mening dat het belangrijk is je grondig te informeren. Goed luisteren hoort daarbij. Op dat vlak bleek Oudenampsen voor de helft van de voorstelling doof.