Dit nieuwe geweld kan Oekraïne definitief splitsen

Het leek begin deze week net wat rustiger in Oekraïne // Dat was schijn // Nadat de macht van de president gisteren niet werd ingeperkt werd het gewelddadiger dan ooit

Wat is er gisteren allemaal gebeurd?

In het Oekraïense parlement wilde de oppositie gisteren het voorstel behandelen om de grondwet zo te wijzigen dat de macht van president Janoekovitsj wordt beperkt. Toen de voorzitter van het parlement, die pro-Janoekovitsj is, weigerde dit op de agenda te zetten, braken er buiten het parlementsgebouw rellen uit. Ook op enkele andere plekken in het regeringskwartier, bijvoorbeeld bij het kantoor van de Partij van de Regio’s van president Viktor Janoekovitsj, kwam het tot zeer heftige gevechten tussen antiregeringsdemonstranten en de oproerpolitie.

De demonstranten bekogelden de politie met stenen en de politie zette op haar beurt traangas en flitsgranaten in. Een straat die naar het parlement leidt, werd door betogers met twee trucks geblokkeerd die vervolgens in brand werden gestoken. De Oekraïense autoriteiten stelden de betogers ‘s middags een ultimatum: als het geweld niet voor 17.00 uur (Nederlandse tijd) zou worden beëindigd, zou er ‘met alle legale middelen’ worden ingegrepen. Vrouwen en kinderen kregen van de overheid het advies om het centrum van Kiev te verlaten.

Tien minuten na het ultimatum begonnen de oproerpolitie Berkoet (steenarend) en andere eenheden van de binnenlandse strijdkrachten op te rukken naar het tentenkamp op het Onafhankelijkheidsplein (Maidan) in Kiev, waar de protestbeweging in november ontstond. Daarop staken de demonstranten barricades in brand, waardoor het plein in een vuurzee veranderde. Bij het aanhoudende geweld waren gisteravond laat zeker dertien mensen om het leven gekomen, onder wie zes agenten die zouden zijn doodgeschoten. Er vielen honderden gewonden.

Begin deze week werden de barricades toch juist opgeruimd?

De uitbarsting komt nadat de demonstranten afgelopen weekend, na een bezetting van ruim twee maanden, het stadhuis in Kiev juist hadden verlaten. Die vrijwillige ontruiming was in ruil voor een amnestieregeling voor de demonstranten die tijdens de protesten in het land waren opgepakt. Ruim drie weken geleden was er in het Oekraïense parlement een amnestiewet aangenomen. Daarin was sprake van een uitruil van alle arrestanten en de bezette overheidsgebouwen. Hoewel het de afgelopen tijd relatief rustiger was in Kiev, kampeerden er nog wel altijd duizenden demonstranten in het centrum van de stad.

Kort nadat het stadhuis was ontruimd trokken toch weer gemaskerde jongeren, uitgerust met knuppels en andere slagwapens, naar het gebouw in het centrum van Kiev in een poging het opnieuw in te nemen. Hun politieke herkomst was niet geheel duidelijk. De nieuwe radicaal-rechtse groep Rechtse Sector, die sinds een maand leiding geeft aan de geradicaliseerde oppositie, steunde deze bezettingspoging niet. De ordedienst van de reguliere oppositiepartij Svoboda (Vrijheid), die de rechts-nationalistische vleugel vertegenwoordigt, wist de bezetting zondagnacht te voorkomen.

Elders in Oekraïne gaf de oppositie ook bezette overheidsgebouwen vrij. In Lviv, Ivano-Frankivsk, Ternopil en Poltava ontruimden de antiregeringsactivisten de provinciegebouwen die ze eind januari hadden bezet. In Kiev zijn ook enkele barricades ontsloten om autoverkeer mogelijk te maken. Maar nergens werden de tentenkampen opgebroken. Activisten bewaken ook de vrijgegeven district- en gemeentehuizen nog steeds.

Op deze manier, door wat blokkades op te heffen, wil de oppositie het overheidsapparaat weer aan het werk krijgen. De nu drie maanden durende protestacties beginnen serieus effect te krijgen op de economie. Zo staat de grivnja, de Oekraïense munt, onder toenemende druk. En met de weigering de grondswetswijziging op de agenda te zetten, is nu ook het geweld weer opgelaaid.

Hoe is het conflict ook alweer begonnen?

Op 21 november vorig jaar zag president Viktor Janoekovitsj van Oekraïne, onder zware druk van Rusland, onverwacht af van ondertekening van een associatieverdrag met de EU. Het verdrag zou tot nauwere banden tussen Oekraïne en Europa moeten leiden en de handel moeten vergemakkelijken. Oekraïne, een ex-Sovjetrepubliek, vond financiële steun uit Rusland belangrijker dan Europese integratie. Een paar dagen na het besluit van de president stond het centrale plein in Kiev vol met demonstranten die wapperden met Europese en Oekraïense vlaggen. Sindsdien is het geen dag meer rustig geweest op het Onafhankelijkheidsplein.

Staat heel Kiev nu in brand, of gaat het om een betrekkelijk kleine groep demonstranten?

Er waren gisteren bij het parlementsgebouw duizenden mensen op de been, voordat de rellen uitbraken. Dat waren geen extremisten, maar veelal aanhangers van de parlementaire oppositie. Toen de rellen eenmaal uitbraken, was het beeld heel diffuus, omdat op ongeveer een vierkante kilometer in het regeringskwartier meerdere brandhaarden waren. Zo werden een aantal regeringsgebouwen bestormd, waaronder het kantoor van de president. Later op de dag, na het aflopen van het regeringsultimatum, werden de demonstranten teruggedreven naar het nabijgelegen Onafhankelijkheidsplein.

Er is midden januari een splitsing opgetreden in het antiregeringsprotest in Kiev: radicalere ‘autonomen’ wierpen eigen barricades op, los van het bestaande tentenkamp van antiregeringsbetogers. Maar de reguliere oppositie wendde zich niet af van de autonomen. Het straatprotest in Kiev tegen de president groeide uit tot een soort volksopstand in nagenoeg geheel Oekraïne. De parlementaire oppositie, die tot nu toe vergeefs met de regering onderhandelt over „een vreedzame uitweg uit de crisis”, verloor daarbij haar greep op radicalere groepen die op eigen gezag steeds meer overheidsgebouwen in heel het land bezetten. Zo riep de radicale groep Rechtse Sector gisteren zelfs op om met wapens naar het Onafhankelijkheidsplein te komen.

Hoe nu verder?

Voorspellen in Oekraïne is bespottelijk. Wat vandaag waar lijkt, is morgen een leugen. Maar feit is dat er in het land geen sprake meer is van een politieke dialoog. Bovendien hebben beide parlementaire blokken, de regering en de oppositie, geen greep op hun achterbannen. President Janoekovitsj lijkt te worden gesteund door het Kremlin in Rusland. De parlementaire oppositie heeft geen controle op de radicale oppositie. Janoekovitsj wilde de oppositie medeverantwoordelijk maken door fractieleider Arseni Jatsenjoek van de oppositiepartij Batkivsjtsjina (Vaderland), opgericht door oud-premier Joelia Timosjenko, het premierschap aan te bieden. Jatsenjoek heeft tot nu toe geweigerd, maar twijfelde tot gisteren wel. Tegelijkertijd was Janoekovitsj niet bereid tot een parlementair compromis.

Op haar beurt bemoeit Timosjenko zich vanuit de gevangenis in Charkov steeds nadrukkelijker met de strategie van de oppositie. In een interview met een Oekraïens persbureau heeft ze afgelopen weekeinde drie eisen gesteld aan eventuele regeringsdeelname: niet alleen vrijlating, maar volledige rehabilitatie van alle arrestanten, eigen bewindslieden op machtsministeries als Binnenlandse Zaken, en ondertekening van het Europese associatieverdrag. Janoekovitsj’ besluit dat niet te tekenen was het begin van de protesten. Deze interventies compliceren de politieke situatie in Kiev. Onduidelijk is of Timosjenko in samenspraak met de regering opereert. Hoewel ze zelf ontkent, zou Timosjenko vorige week hebben gesproken met de chef-staf van Janoekovitsj. Chef-staf Andrej Kloejev is een van de machtigste politici na de president en wordt alom gezien als de ‘man van Moskou’ in Kiev. De bemoeienis van Timosjenko is olie op het vuur en stimuleert de autonome oppositie die niet terugschrikt voor geweld.

Gisteravond was het Onafhankelijkheidsplein nog niet door de autoriteiten veroverd. Of de oproerpolitie en binnenlandse strijdkrachten zouden durven of kunnen doorzetten, was nog niet voorspelbaar. In de Oekraïense politieke cultuur zijn wendingen altijd onverwacht. Zo stond er voor gisteravond laat plotseling overleg gepland tussen regering en oppositie. Maar dat de gebeurtenissen van gisteren een stap zijn op weg naar een diepe breuk in de maatschappij en mogelijk zelfs een splitsing van de staat is een plausibele prognose.

Met medewerking van John Hoogerwaard