‘Janoekovitsj staat totaal alleen’

Oud-bondgenoot van Janoekovitsj over het Russische aanvalsplan om Oekraïne te splijten.

Na de Olympische Spelen opent Rusland de aanval op de Maidan, de Oekraïense revolutie die nu 90 dagen aan de gang is. Volgens de ervaren en geslepen Oekraïense parlementariër Inna Bogoslovska ligt het scenario in het Kremlin klaar. Haar geboorteplaats Charkov, een Russisch-talige universiteitsstad in noordoostelijk Oekraïne, is in dat script het bruggenhoofd van de contra-attaque.

Paranoia? Dat zou sporen met de politieke cultuur in Oekraïne. Maar haar prognose schemert wel door in allerlei kleinere feiten. Morgen gaat de parlementsvoorzitter van de Krim, waar de Russische vloot ligt, naar Moskou voor apart beraad. In Charkov en vooral het Kremlin wordt openlijk gesproken over ‘federalisering’ van het land. En de leider van de vechtsportclub Oplot (Bolwerk) in Charkov zegt voor de televisie dat hij „paraat staat om voor de Sovjet-Unie te vechten, voor de grond waarop hij is geboren”.

Bogoslovska is ook geen fantast. Tot voor kort was ze een belangrijke pion in het regeringskamp. Ze stapte er pas uit toen president Viktor Janoekovitsj eind november de oproerpolitie op protesterende studenten liet inslaan. Ze kent Janoekovitsj bovendien goed: zijn verleden, karakter en werkwijze.

In haar kantoor in de regeringswijk van Kiev schetst ze, al tekenend op vellen papier, het systeem-Janoekovtisj en het script van het Kremlin.

Dat scenario begint in Donetsk, waar Janoekovitsj in 1997 gouverneur werd. In die staalstad woedde een bendeoorlog om het lucratieve staatsbezit van de voormalige Sovjet-Unie. Bogoslovska: „Donetsk was Sicilië. Hij zette alle bendeleiders om tafel. ‘We kunnen beter samenwerken dan apart werken’, zei Janoekovitsj. ‘Iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen sector, niemand heeft het recht op andermans territorium te komen’. Wie dat niet wilde, kon vertrekken: uit Donetsk of uit het leven zelf.”

Zo regeert Janoekovitsj ook in Kiev?

„Dat model hield Janoekovitsj jaren in stand. Het werd wel iets hiërarchischer toen hij premier werd in 2002. Maar hij kreeg nog steeds alle informatie die hij nodig had. Toen hij in 2010 president werd, veranderde hij de machtspiramide niet wezenlijk. Hij bleef met dezelfde mensen werken. Dat is karakteristiek voor Janoekovitsj. Hij ontslaat bijna nooit mensen. Hij neemt zijn zelfde ploeg steeds mee, zelfs als dat niet nodig is.”

Hij forceerde in 2010 wel een breuk?

„Janoekovitsj liet de grondwet aanpassen. Alle rechters van het Constitutionele Hof kregen per persoon twee miljoen dollar om de grondwet van 2004, de basis voor een parlementair systeem, ongeldig te verklaren. Zo werd Oekraïne in 2010 de centralistische presidentiële republiek, waarop zijn machtsimperium is gebouwd. De wereld zweeg, omdat Janoekovitsj iedereen voorhield dat die machtsconcentratie nodig was voor noodzakelijke economische hervormingen. Met vlammende ogen beloofde hij dat Oekraïne tot de twintig beste economieën ter wereld zou gaan horen. Om dat te bereiken was verticale macht nodig. Ik geloofde het ook. Er kwam niets van terecht.”

Dat verklaart nog niet waarom de protestbeweging nu spreekt over het bandietenregime van zijn familie?

„In januari 2013 heeft Janoekovitsj zelfs dit systeem ineens veranderd. Hij zette overal in het bureaucratische systeem gezinsleden en verwanten neer, vooral in de financiële en veiligheidssector. Het hoofd van de staatsveiligheidsdienst wordt aangestuurd door zijn zoon Oleksandr [tandarts en eigenaar van het vliegveld van Simferopol op de Krim, red.]. De minister van Binnenlandse Zaken hoort ook tot deze familiekring. ”

Dacht Janoekovitsj dat hij Oekraïne kon beheersen alsof het Afrika is?

„We konden het ook niet geloven. Hij heeft altijd een enorme intuïtie gehad en is een briljante organisator. Als hij op school een meerkeuzevraag zou krijgen met tien mogelijke antwoorden, zou hij altijd het goede kiezen . Maar afgesloten in de top krijgt Janoekovitsj nu niet meer de goede informatie. Aan de vooravond van de Europese top, eind november in Vilnius, rekenden vicepremier Arboezov en zijn zoon Oleksandr hem voor dat een verdrag met de EU hen persoonlijk geld zou kosten. Ook mijn vrienden oligarchen zeiden: hij is onherkenbaar veranderd, het laatste jaar heb ik niet meer tête-à-tête met hem kunnen praten.”

En toen ging Janoekovitsj naar Sotsji voor een gesprek met Poetin?

„Wij dachten dat hij ging om te zeggen dat Rusland zich niet zo agressief moest gedragen. Maar Poetin bood hem, anders dan Europa dat met niets over de brug kwam, business aan. Poetin beloofde dat hij, als hij in 2015 zou worden herverkozen, zou worden toegelaten tot Poetins eigen presidentiële zakenactiviteiten, tot al die energie- en andere mondiale markten waar Rusland expandeert.”

Waarom werd u pas toen wakker?

„De samenleving nam het regime – corruptie, beperking van de vrijheid van meningsuiting, de toestand van de rechtsstaat – voor lief omdat ze dacht dat Janoekovitsj erin zou slagen het land naar dat associatieverdrag met de EU te leiden. Dat verdrag kreeg dit najaar ook politieke legitimiteit toen de leiders van het Zuidoosten [de regio waar Janoekovitsj ook zonder verkiezingstrucs kan rekenen op een meerderheid, red.] zich ervoor uitspraken. We dachten: nog één jaar stelen, god zij met de dieven, maar dan komt er een einde aan de wetteloosheid. Die hoop werd in november de bodem in geslagen. Gewone Oekraïners zeiden : ‘we zijn bestolen’.”

Europa zag het evenmin?

„In juli 2013 begon Rusland een handelsoorlog tegen Oekraïne. Die heeft ons tot november 5,4 miljard dollar gekost. Oekraïne stond alleen. Niemand bood ons een helpende hand . Er werden geen nieuwe markten voor onze goederen geopend. Terwijl Rusland zich onwettig en agressief gedroeg, bleven de VS en EU omzichtig opereren. De historische as Moskou-Berlijn werd weer aangehaald.”

Doelt u op het Molotov/Ribbentrop-pact van 1939, het niet-aanvalsverdrag tussen Rusland en Duitsland, zoals velen in Oekraïne nu zeggen. Dat is toch geen serieuze beeldspraak?

„Zeer serieus, zeer to the point. We horen mevrouw Merkel slechts zeggen dat de tijd nog niet rijp is voor sancties. Weer zien we een geopolitiek spel tussen Berlijn en Moskou.”

Op wie kan president Janoekovitsj in 2014 nog bouwen? Inna Bogoslovska somt de hele lijst capo’s op die het systeem stutten. Zoals Viktor Medvedtsjoek (leider van de pro-Russische beweging Oekraïnes Keuze; Poetin is peetoom van zijn dochter). Of Michail Dobkin, gouverneur van het district-Charkov. En de Russische spindoctor Vladislav Soerkov. Soerkov, ideoloog van Poetin, moet de geesten rijp maken voor het Russische offensief.

„Soerkov gaat hij zich na Sotsji bezighouden met het aanwakkeren van separatisme in Oekraïne. Het was Poetins doel om heel Oekraïne terug te krijgen als Russisch protectoraat. Dat is hem niet gelukt. Nu werkt het Kremlin aan een Oekraïne zonder Galicië, zonder de districten Lviv, Ivano- Frankivsk en Ternopil. Charkov wordt het centrum van zijn eerste slag.”

Pardon?

„Ik baseer me op informatie, niet op gevoel. Gouverneur Dobkin liet zich op zijn verjaardag in het uniform van de oproerpolitie Berkoet (steenarend) en met een automatisch wapen fotograferen. Hij gaf voetbalshirts met de naam Berkoet aan de leden van de districtsraad. Dobkin heeft in Charkov sportclubs opgezet, waar zogenaamd sportlui komen, maar in feite paratroepers en andere vechters. In Charkov zijn nu de gewelddadigste titoesjki en andere hooligans actief. Hun handelsmerk is het afsnijden van oren en billen. Heel demonstratief.”

Waarom Charkov?

„Charkov ligt 30 kilometer van de grens. Anders dan Donetsk, is Charkov als stad creatief en energiek. Bovendien heeft Charkov alleen een postsovjet-industrie, geen private: een militair industrieel complex en machinebouw voor energiewinning. Rusland heeft in Oekraïne twee economische prioriteiten: militaire industrie en de energiesector. Charkov heeft beide te bieden. Als de Spelen in Sotsji voorbij zijn en niemand tegen Poetin zegt dat hij niet moet doen alsof Oekraïne zijn territorium is, dan wordt Charkov het front.”

Welke rol speelt staalmagnaat Rinat Achmetov uit Donetsk, met 18 miljard dollar vermogen al jaren de invloedrijkste oligarch?

„Als Achmetov eind januari niet in het parlement had geïntervenieerd, zou dit gewelddadige scenario zich nu al hebben afgespeeld. Janoekovitsj wilde op dinsdag 28 januari de noodtoestand uitroepen. Die dinsdagmorgen hebben de afgevaardigden, die zich op Achmetov oriënteren, verklaard zo’n onwettige oplossing niet te zullen ondersteunen. De grote oligarchische zakengroepen zijn nu dus tegen een gewelddadige oplossing. Mocht het toch tot geweld komen, dan komt dat uit de koker van het Kremlin.”

Dat is een heel ruige conclusie?

„Janoekovitsj staat alleen. Tot eind januari was zijn lijn: we geven de macht nooit uit handen. Nu weet hij dat veel gouverneurs niets meer voor hem kunnen doen. Janoekovitsj weet ook dat het leger hem niet steunt. Daarom ging hij onverwachts naar het parlement om de fractie van zijn Partij der Regionen toe te spreken. Hij zei: ‘Ik lig met hartklachten aan een infuus. Maar ik hoorde van de bende hier’. Janoekovitsj kwam niet naar het parlement om de amnestiewet te bespreken, maar om te voorkomen dat de grondwet in de richting van die van 2004 wordt gewijzigd. Hij schreeuwde en dreigde. Het werkte. De meeste afgevaardigden zijn jong en hebben hun zetel én business aan hem te danken. Zij zagen een woedend beest.”

Logisch, hij wil zijn geld niet kwijt.

„Janoekovitsj heeft vele malen het signaal gekregen dat over die delicate kwestie met de oppositie te praten valt. Dat een vrijgeleide denkbaar is”