Hoe de foto van Mulisch’ uitvaart terechtkwam op een abri

De kist vaart met een rondvaartboot naar begraafplaats Zorgvliet onder massale belangstelling van publiek op de Leidsekade. Foto ANP / Marcel Antonisse

Het zou iedereen kunnen overkomen; je stapt het bushokje in en ineens sta je oog in oog met een foto van de uitvaart van je man. Deze onaangename verrassing overkwam afgelopen week de weduwe van de overleden schrijver Harry Mulisch. Een foutje van het reclamebureau, de opdrachtgever of de fotograaf?

De weduwe van Mulisch, Kitty Saal, stuitte vorige week op straat ineens op de abri’s met daarop de afbeelding van Mulisch’ kist. In NRC zegt ze vandaag:

“Ik ben dadelijk van mijn fiets gestapt om te kijken. Het was echt Harry. Voor ieder ander is het een gewone foto, maar ons viel het rauw op het dak. Het was alsof Harry met kist en al was opgestaan.”

Het is natuurlijk goed voor te stellen dat het schrikken is als zo’n foto ineens onverwachts opduikt, maar de context - de tekst eronder - maakt het misschien ook wat pijnlijk:

Afbeelding DKTD

De foto is gebruikt voor een reclamecampagne van het bedrijf Nationale Notaris, een landelijke keten van notariskantoren waarbij standaardakten centraal worden verwerkt en die sinds 2010 een internetservice aanbiedt. Het bedrijf wilde via een reclamecampagne wat meer aandacht trekken en gaf daartoe het Rotterdamse reclamebureau DKTD opdracht iets te bedenken.

Dat werd een campagne met twee beelden vertelt directeur Danny Tournier aan nrc.nl:

“Het werk van notarissen heeft natuurlijk een vrolijke en een verdrietige kant, die emoties wilden we op een mooie manier in beeld brengen. Iets met een lach en een traan. De ene campagnefoto was daarom een bruiloft, het andere beeld een uitvaart.”

Afbeelding DKTD

Reclamebureau: er is iets misgegaan

Volgens Tournier maakt het bureau gebruik van verschillende beeldbanken en is men op deze manier ook terechtgekomen bij de foto van Mulisch, “een heel confronterend beeld, maar wel smaakvol”, dat ook nog op de site te vinden is. Het is bij zijn weten nog niet eerder voorgekomen dat iemand zich herkende in een foto van een reclamecampagne voor hun onderneming.

“Normaal gesproken als het een onbekende persoon betreft, is de kans natuurlijk uiterst klein dat iemand zich meldt. Ikzelf wist niet dat het een foto van de uitvaart betrof. Het berichtje van de nabestaanden gisteren was dan ook een verrassing voor ons. Overigens heb ik begrepen dat de fotograaf het wel gezegd heeft tegen ons. Dus daar is bij ons iets misgegaan.”

Nationale Notaris: er was toestemming van de fotograaf

De directeur van Nationale Notaris, Albert van Wijk, zegt de situatie “bijzonder vervelend” te vinden, maar vindt ook dat de verantwoordelijkheid hiervoor niet alleen bij hem ligt:

“Als wij een reclamebureau opdracht geven dan gaan we ervan uit dat er toestemming gegeven is voor beelden die gebruikt worden. En dat dit soort zaken geregeld is. En we begrijpen dat dit ook in dit geval netjes is gedaan.”

Maar weduwe Saal zegt vooral te betreuren dat ze niet vooraf door het bedrijf is ingelicht: “Het was netjes geweest als ze ons een briefje hadden gestuurd.” Waarom heeft DKTD dat niet gedaan? Tournier legt uit:

“Als ik het had geweten had ik denk wel even zelf contact opgenomen met onze opdrachtgever of de familie. Maar ik heb begrepen dat wij op onze beurt de fotograaf gezegd hebben dat het voor een reclamecampagne was. En die heeft ons toestemming gegeven om de foto te gebruiken. Bovendien is het beeld ook gewoon verkrijgbaar bij de beeldbank. Dus wij gaan er dan eigenlijk vanuit dat het dan wel goed zit.”

Fotograaf: Ik dacht dat het om een overheidscampagne ging

Dat standpunt is ook voorstelbaar. Had de fotograaf de familie dan op de hoogte moeten brengen in dit geval? De foto is gemaakt door Merlin Daleman op de begraafplaats Zorgvlied. Die vertelt dat hij inderdaad gebeld is door het bureau met de vraag om toestemming en dat hij die gegeven heeft. Maar…en daar ligt misschien de oorzaak van het misverstand: hij had helemaal niet in de gaten dat het ging om een bedrijf:

“Ik hoorde iets van ‘nationale notaris’ en een ‘campagne’ dus ik dacht dat is een voorlichtingscampagne van een ombudsman-achtige instantie. Dat zou betekenen dat zo’n beeld niet uit de context wordt gehaald. En op zich hebben ze dat natuurlijk ook niet gedaan. Je kan je natuurlijk ook afvragen hoe privé het was, het was een nieuwsgebeurtenis die live op tv was. Er stonden drie fotografen naast me die dezelfde beelden hebben gemaakt. Het was geen afgeschermde begrafenis. Maar goed, het blijft een commercieel bedrijf, als Coca Cola mij gebeld had, was ik er ook niet mee akkoord gegaan.”

En daar zit de crux misschien, want DTKP belde rechtstreeks met de fotograaf. Had het bureau gebeld met Hollandse Hoogte, in wiens beeldbestand Dalemans foto’s ook zitten, dan had het waarschijnlijk een ander antwoord gekregen. Volgens Hollandse Hoogte zijn dit soort beelden alleen beschikbaar voor ‘redactioneel gebruik’ en absoluut niet voor commercieel gebruik.

Schermafbeelding website Nationale Notaris

Nabestaanden denken nog na of de posters weg moeten

De Nationale Notaris is nu in ieder geval nog “in gesprek” met de weduwe van Mulisch of de circa 1500 posters die nog een paar weken in verschillende steden hangen, nog verwijderd worden, want dat staat niet per definitie vast. Ook is het niet gezegd dat de campagne online wordt verwijderd, zegt directeur Van Wijk:

“We hebben afgesproken dat de nabestaanden er even over gaan nadenken. Als ze het echt heel vervelend vinden dan willen we er rekening mee houden op de een of andere manier. Maar dat betekent voor ons natuurlijk wel een flinke kostenpost. Er lagen nog 3500 posters klaar. En de familie heeft ook nog niet gezegd dat ze dit per se willen.”

Het bruidspaar op de andere foto van de reclamecampagne is overigens ook een stockbeeld. Maar daarover heeft zich volgens DKTD nog niemand gemeld.

    • Anouk Eigenraam