Che Guevara in een witte jurk

Paus Franciscus is een revolutionair die strijdt tegen de almacht van het instituut dat hij zelf leidt, betoogt de nieuwe Vaticaanwatcher van nrc.next: Ilja Pfeijffer.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron.
Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Toen ik de cover van het februarinummer van het roemruchte tijdschrift Rolling Stone onder ogen kreeg, wist ik het zeker. Op die plek, die normaal gesproken gereserveerd is voor de allergrootsten onder de popidolen, iconen van een hippe generatie, hongerig naar rock-’n-roll en revolutie, stond het lachende gezicht van de 77-jarige José Mario Bergoglio, die thans door het leven gaat als paus Franciscus. Nadat hij eerder al op de covers had gestaan van Vanity Fair Italia en The New Yorker en door Time Magazine was uitgeroepen tot Men of the Year 2013, was dit een nieuwe, ongehoorde triomf. Geen enkele paus heeft het in de tweeduizend jaar oude geschiedenis van de kerk geschopt tot de cover van Rolling Stone. Zelfs Jezus is dat nooit gelukt. The times they are a-changing, luidde de titel van het coververhaal. Dat een kerkvorst, die aan het hoofd staat van het grootste conservatieve bolwerk van de wereld, wordt geëerd met de beroemdste regel uit het beroemdste lied van de beroemdste zanger van de protestgeneratie, is in al zijn paradoxaliteit al een revolutie op zichzelf. Terwijl ik eerder nog had gedacht dat we getuige waren van het begin van de ambtsperiode van een nieuwe paus met controversiële ideeën en een verfrissend gevoel voor humor, kon ik er niet meer omheen. Er is veel meer aan de hand. We zijn getuige van the rising of a star.

Het geheim van zijn succes is een imago van militante nederigheid. En daarin is hij zo consequent dat hij het lijkt te menen. En daarbij komt hij zo oprecht over dat het niet anders kan dan dat hij het werkelijk meent.

Al bij zijn allereerste optreden zette hij de toon door na zijn uitverkiezing op het balkon te verschijnen in een simpel wit gewaad zonder de regaliën die protocollair bij die gelegenheid geboden waren. Op weg naar zijn kennismakingsbezoek met de Italiaanse president Napolitano liet hij zich vervoeren in een simpele, witte Ford Focus. Alle kardinalen en andere klerikale hoogwaardigheidsbekleders die hem begeleidden, volgden in hun glimmend zwarte limousines. Dat was een statement. Het was een ijzerstek beeld van verzet tegen de rijkdommen van de kerk die zovelen al zo lang een doorn in het oog zijn. Als Romeinen zo’n limousine zien rijden in de stad, maken ze altijd een grapje waarachter eigenlijk veel woede schuilgaat. De nummerborden van auto’s uit Vaticaanstad beginnen met SCV. Dat staat voor Stato della Città del Vaticano. Maar volgens Romeinen betekent die afkorting se Cristo vedesse, als Christus dit zou zien. Dezelfde afkorting geeft ook het antwoord: subito li cacciarebbe via, dan zou hij hen onmiddellijk de tempel uitjagen. En daar tufte de nieuwe paus in zijn witte autootje. De impact van dit beeld is nauwelijks te onderschatten.

Provocatie van de gevestigde macht

Maar het is tevens niets minder dan een provocatie van de gevestigde machten in het Vaticaan. Dat begon eigenlijk al met de keuze van zijn pausnaam. Die is een eerbetoon aan de heilige Franciscus van Assisi, de stichter van de orde van de Minderbroeders, die onthechting en armoede predikten en die door het kerkelijk gezag en door de Heilige Stoel zelf werden gezien als een serieuze bedreiging voor hun machtspositie en hun privileges. Elke vorm van bezit was Franciscus en de Franciscanen een gruwel en kerkelijk bezit nog wel het meest. Door zich zo te noemen plaatste Bergoglio zich expliciet in deze in wezen antiklerikale traditie.

En hij zegt het ook expliciet. „Ik wil een arme kerk die er is voor de armen.” Toen hij door een boze Amerikaanse journalist werd uitgemaakt voor Marxist, ontkende hij dat niet. „Dat beschouw ik als een eer”, zei hij. En hij voegt de daad bij het woord. Zijn eerste daad op zijn eerste werkdag was het ontslaan van de gehele top van de Vaticaanse Bank. En je hoeft maar te beseffen dat die bank intensief wordt gebruikt door de maffia en door corrupte Italiaanse politici om te snappen hoe moedig die daad is.

Een Italiaanse vriendin vertelde mij over Radio Maria, de officiële radiozender van het Vaticaan, met zo’n sterk signaal dat het in elke uithoek van Italië te ontvangen is en andere zenders moeiteloos uit de ether drukt. Sinds het aantreden van Franciscus is de programmering van Radio Maria drastisch gewijzigd. „Het lijkt alsof je naar een communistische zender luistert”, zei ze.

The times they are a-changing

In wezen is paus Franciscus een revolutionair die strijd tegen de almacht van het instituut waarvan hij formeel de leider is. The times they are a-changing. Hij is Che Guevara in een lange witte jurk. Dat maakt hem sexy. Dat maakt hem een ster.

De grote vraag is hoe dit allemaal moet aflopen. Sterren komen vroeg of laat ten val, al was het maar omdat mensen niets mooier vinden om te zien dan een vallende ster. Met de meeste religieuze wereldverbeteraars en revolutionairen loopt het slecht af. Ze worden over het algemeen vermoord, zoals Jezus en Che Guevara. Paus Franciscus is in een rap tempo uiterst machtige vijanden aan het maken zowel binnen als buiten de kerk. Wordt hij een icoon in de dood zoals zij of weet hij zijn sterrenstatus te bestendigen zoals Mandela of de dalai lama? Of raakt hij gevangen in een krachtenveld dat sterker is dan hijzelf, zoals Obama, waarmee de belofte van verandering dooft als een nachtkaars? Wordt vervolgd.