Haagse modder

Het bleek een misrekening: de zichtbare woede van Diederik Samsom over de motie van wantrouwen die D66 dinsdag indiende tegen minister Plasterk. De commentatoren waren het eens: Samsom had beter wat bozer kunnen zijn op ‘zijn’ minister, die eigenlijk had moeten aftreden. Als blijkt dat je voor de camera onzin hebt zitten verkopen, dan moet je dat rechtzetten; ‘staatsgeheim’ is een doorzichtig excuus. Het door D66-leider Pechtold toegepaste middel paste, anders dan Samsom beweerde, bij uitstek in „het democratisch debat”.

Gaat Samsom zo door, dan wordt hij de Flappy Bird van de Nederlandse politiek.

Het was, vrees ik, een Melkertmomentje – de politicus die het niet verkroppen kan dat het spel niet volgens zijn regels gespeeld wordt en vervolgens openlijk wrokkig doet. Het was het moment waarop je zag dat Samsom het waarschijnlijk niet gaat halen.

Waarom? De motie van Pechtold was een zuiver politieke zet. Dit kabinet wordt al vanaf het begin met kunst- en vliegwerk overeind gehouden – inmiddels ook door D66. Doordat Plasterk de hand boven het hoofd gehouden werd, omdat zijn aftreden effectief het einde van het kabinet zou betekenen, dreigde de partij van Pechtold het Haagse moeras te worden ingetrokken: politiek om de politiek, positie kiezen enkel om je positie te behouden, grote woorden in dienst van kleine belangen.

Was D66 daar in meegegaan, dan was de partij besmeurd geraakt met Haagse modder. De motie plaatste Samsom, de man die het allemaal anders zou doen, de man ook die luid verkondigt dat hij af en toe Den Haag ontvlucht om aan de deur bij gewone mensen te horen waar het werkelijk om gaat, in de positie van de beroepspoliticus die opzichtig recht praat wat zo duidelijk krom is. Dat verklaart zijn ergernis. Dat hij die pruilend voor de camera toonde, laat zien dat hij geen goede verliezer is. Gaat Samsom zo door, dan wordt hij de Flappy Bird van de Nederlandse politiek. Heel even vond iedereen het leuk.

Is het belangrijk? Hier en daar is opgemerkt dat in de affaire rond Plasterk de echte issues onbesproken bleven: hoe gaat de staat met onze privacy om? In hoeverre wordt de angst voor terrorisme gebruikt als excuus om gigantische hoeveelheden data van burgers op te slaan en door te geven aan bondgenoten die zelf een bevlekt blazoen hebben? En waarom hebben wij burgers dat zo gemakkelijk laten gebeuren? Daar zou het over moeten gaan.

Eens. Maar het is de politiek zelf die deze vragen stug uit de weg gaat. Plasterk is onmiskenbaar een intelligente man, maar heeft hij zijn intelligentie ooit gebruikt om een discussie over dit of een ander belangrijk onderwerp aan te gaan? En in plaats van zich te verliezen in engagementskitsch over gewone mensen ver van Den Haag had Samsom beter dit onderwerp op de agenda kunnen zetten. Hij heeft er alle ruimte voor.

Het is, denk ik, de bron van veel antipolitiek sentiment, juist bij kiezers die zich thuis voelen bij de middenpartijen – het Haagse onvermogen om grote maatschappelijke kwesties een brede politieke bedding te geven. Zolang het over pensioenen gaat, lukt het nog. Maar gaat het over kwesties met een ethische component – de verhouding burger en overheid, de noodzaak van windmolens, mensenrechtenbeleid, de botsing tussen persoonlijke vrijheid en de publieke zaak – dan wordt een echte discussie uit de weg gegaan. Onlangs noemde een oud-politicus dat, heel fijntjes, „conceptueel onvermogen”.

Was ik lid van een politieke partij, dan zou ik proberen juist die grote kwesties onderwerp van debat te maken buiten de sleetse kaders van ledenraad en partijcongres. Het is belangrijker dan je burgemeester kiezen. En het is ook iets anders dan boze burgers met een roos in hun vuist te laten leeglopen op een markt in Leeuwarden. Het gaat niet om een democratisch tekort. Het gaat om een intellectueel tekort.

Nu wordt het gezicht van dit kabinet weer bepaald door het politieke spel, de stugge overlevingskunst van Rutte en Samsom. Het gaat om relatief jonge politici. Het is nogal pijnlijk te zien dat geen van beiden er in slaagt, of de ambitie heeft, werkelijk een nieuw soort politiek uit te vinden. Daardoor worden niet alleen zij ongeloofwaardig, maar ook de politiek zelf.

Vorige maand ging de prijs voor de ‘beste binnenlandse nieuwsfoto’ naar de foto waarop premier Mark Rutte omstandig elegant de hand van de omstreden Kamervoorzitter Van Miltenburg kust. Beklemmend, vond ik: het is een politieke foto over de politiek. Hij gaat nergens over.