Ze zeggen dat ze nog heel vitaal zijn

Oud-minister Borst stierf mogelijk door een misdrijf. Onderschatten ouderen hoe kwetsbaar ze zijn? „We zijn bang voor de versukkeling en verdringen de dood.”

Alleenwonende ouderen lopen volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau meer risico op een handicap, opname in een instelling of vroegtijdig overlijden.
Alleenwonende ouderen lopen volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau meer risico op een handicap, opname in een instelling of vroegtijdig overlijden. Foto Robin Utrecht

‘Ik realiseerde me pas dat ik kwetsbaar was nadat ik was gevallen, want ik deed alles nog zelf. Op mijn 89ste brak ik mijn heup bij een val op het toilet. Ik dacht: ‘Hoe kom ik hier vandaan, wie helpt me?’ Ik ben uiteindelijk in de slaapkamer gekomen, maar op zo’n moment voel je je wel kwetsbaar, ook omdat je afhankelijk bent.”

Het relaas, drie jaar oud, komt van de toen 91-jarige vrouw Elisabeth Turfboer-Vink en is opgetekend in een onderzoek naar kwetsbare ouderen door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Ruim een kwart van alle 65-plussers loopt volgens dat onderzoek het risico van „ernstige gezondheidsproblemen”.

De verwachting is dat het aantal kwetsbare ouderen de komende jaren stijgt, 700.000 in 2010 tot ruim één miljoen in 2030. Tweederde van de stijging komt voor rekening van ouderen die alleen wonen. „Alleenwonenden zijn nog vaker kwetsbaar. Zij lopen grotere gezondheidsrisico’s dan samenwonenden”, luidt de conclusie van een vervolgstudie.

Aan zulke bevindingen moet je onwillekeurig denken bij de dood van minister van staat Els Borst. De 81-jarige arts en D66-politica werd begin deze week met een verwonding gevonden in de garage van haar huis in Bilthoven. Ze woonde alleen. Een misdrijf is haar volgens de politie waarschijnlijk fataal geworden, misschien is zij een inbreker tegen het lijf gelopen.

Het overlijden van de voormalig minister van Volksgezondheid is niet typerend voor het groeiende leger kwetsbare ouderen, zegt onderzoeker Cretien van Campen van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Ouderen mogen zich vaak bang en onveilig voelen, ze zijn niet zo vaak slachtoffer van een misdrijf. Alleenwonende ouderen lopen volgens het Planbureau wél een groot risico op een handicap, opname in een instelling of vroegtijdig overlijden. Maar dat geldt vooral voor lager opgeleiden.

Je kan alleen in generaliserende zin spreken over kwetsbare ouderen, vindt Rudi Westendorp, hoogleraar ouderengeneeskunde te Leiden. „Het is niet duidelijk wat we onder kwetsbare ouderen verstaan. Daar zijn veel verschillende ideeën over. Ik vind niet dat we dood door een geweldsdelict daarin moeten betrekken. Dat mevrouw Borst, die nog midden in het leven stond, plotseling komt te overlijden door een misdrijf, is een zeldzaam noodlot dat iedereen kan treffen. De definities van kwetsbaarheid lopen fors uiteen. En net als bij het voorspellen van het verloop van ziekte is ook het voorspellen van kwetsbaarheid voor individuele personen heel lastig. Een gemiddelde vrouw van tachtig heeft een kans van 5 procent om in dat jaar te overlijden en veelal gebeurt zoiets totaal onverwacht.”

In generaliserende zin, toch maar, kun je zeggen dat kwetsbare ouderen geneigd zijn hun eigen kwetsbaarheid te onderschatten. Onderzoeker Van Campen: „Ouderen houden heel lang vol dat ze niet kwetsbaar zijn. Toch gaan ze achteruit. Ze willen niet toegeven dat ze ziek zijn. Anders moet ik misschien naar een verpleeghuis, zeggen ze. Beginnend dementerenden zijn daarvan een goed voorbeeld. Ze passen zich aan om zich staande te houden. Ze rijden auto en ze doen boodschappen en de omgeving heeft niets in de gaten.”

Hoogleraar Westendorp plaatst de neiging van ouderen hun gezondheid te overschatten in een breder, cultureel en maatschappelijk perspectief. „Veel mensen hopen het verouderingsproces te kunnen ontlopen. Healthy ageing is het nieuwe credo. We zijn bang voor de versukkeling en verdringen de dood. De onverbiddelijke neergang komt steeds later, en dat is winst, maar we blijven sterfelijke wezens. Dáár moeten we meer over praten.”

Zonder maatregelen, zonder mentaliteitsverandering, zal er de komende jaren „vaker slecht nieuws” komen over eenzame, langzaam wegkwijnende ouderen, zegt woordvoerder Elke van Wageningen van het Nationaal Ouderenfonds. „Er zijn steeds meer ouderen die geen mensen om zich heen hebben. In de grote steden worden dagelijks mensen gevonden die langere tijd dood zijn. Vaak zijn het zorgmijders. Beginnend dementerenden. Ze wonen alleen met alle gevaren van dien, ook voor de buren, als ze het gas aan laten staan of in bed roken. Er zijn ook veel ouderen die wel op een alarmeringssysteem zijn aangesloten, maar dat niet gebruiken. Het koord ligt op het nachtkastje.”

Ouderen moeten zich bewust zijn van hun kwetsbaarheid en voorzorgsmaatregelen nemen. Het Ouderenfonds noemt als voorbeelden een telefooncirkel, een alarmeringssysteem, afspraken met buren. „Spreek af dat als de gordijnen om tien uur ’s ochtends nog niet open zijn, iemand komt kijken.” Of: „Gooi een balletje over de schutting als signaal dat het goed met je gaat.”

Onderzoeker Van Campen weet dat technische snufjes het toezicht op kwetsbare ouderen vergemakkelijken. Maar dit soort domotica wordt nog weinig toegepast, omdat het soms „ingewikkeld en duur” is. Bovendien: „Sensoren merken niet dat het geleidelijk slechter met iemand gaat.” Er gaat, kortom, niets boven elkaar in een buurt in de gaten houden en familie die regelmatig op bezoek komt.

Neem als steeds ouder wordende Nederlander vooral het heft in eigen hand, zegt hoogleraar Westendorp. „Ouderen hechten zeer aan eigen regie en hun zelfstandigheid.” Neem veroudering serieus en bereid je daarop voor. „Blijf niet thuis op je krent zitten. Ga uit. Zorg dat je mensen ontmoet. Dan is de kans het grootst dat je wordt gezien als er iets met je gebeurt. Blijf actief zodat je, als je een heup breekt, voldoende spierkracht hebt om te herstellen. En als je tachtig jaar oud bent, vrolijk, het leven een acht geeft, en je besluit te blijven wonen in je eigen huis met drie trappen, plaats dan wel een traplift zodat je niet voor verrassingen komt te staan. Echt, er is nog een wereld te winnen.”