Ridders of Cowboys?

Polare moest ‘de boekwinkel van de toekomst’ worden. Het avontuur eindigde binnen twee jaar in een financieel debacle.

Als geslagen honden. Zo zaten we erbij, zegt uitgever Wim Donker. Het was woensdagmiddag 30 oktober 2013 en de zelfstandige uitgevers van Nederland waren verzameld in de kelder van boekhandel Donner, de Polare-vestiging in Rotterdam. Daar hadden ze net de presentatie aangehoord van Jan van de Wouw, commercieel directeur van Polare. Wat hij vertelde, kwam hard aan bij de uitgevers.

Als we het tij van de dalende omzet willen keren, is meer marketing noodzakelijk, had Van de Wouw uitgelegd. Een ‘vernieuwing’ betekende dat de uitgevers voortaan hun boeken voor minder geld aan Polare moesten leveren – 47 procent korting in plaats van 42. Daarbovenop kwam nog eens een korting van 2 procent voor marketingdoeleinden en moesten de uitgevers voortaan de distributiekosten volledig voor hun rekening nemen. Ook zou Polare de boeken niet meer inkopen, maar beschouwen als voorraad van de uitgevers die in de winkel gestald wordt met een volledig recht van retour. En oh ja, Polare zou in de toekomst pas na 60 dagen betalen, in plaats van na de 45 dagen die gebruikelijk zijn in de boekensector. De afspraken waren al gemaakt met alle grote concerns en het zou fijn zijn als de zelfstandige uitgevers hierin meegingen.

„Niemand zei wat, murw gebeukt of bang”, vertelt Donker. Polare betekent gemiddeld 10 tot 15 procent van de omzet van een uitgeverij. „Ik stelde nog een kritische vraag, maar dat had geen zin meer. Van de Wouw antwoordde dat hij het 200 procent met me eens was. Daarop zei ik maar dat ik ook tevreden was met 100 procent instemming. Maar na dit marketingverhaal heb ik nooit meer iets gehoord.”

Sander Knol, van uitgeverij Xander, staat de middag ook nog helder voor de geest. „De presentatie was heel merkwaardig, de voorwaarden absurd en onacceptabel. Het risico kwam volledig bij de uitgever te liggen, waardoor het gevoel van partnerschap werd afgebroken. Het kwam er op neer dat zij een winkel zouden runnen die gefinancierd werd door de uitgever. Ik ben naderhand met hun productmanagers in gesprek gegaan, maar we zaten nog midden in de onderhandelingen toen de winkels werden gesloten.”

Dat was op 28 januari, na een wekenlange, openlijk uitgespeelde ruzie met het Centraal Boekhuis, leverancier van bijna alle boekhandels in Nederland. Dinsdag kreeg Polare uitstel van betaling. Daarmee is het waarschijnlijk geworden dat de grootste boekhandelketen van Nederland – gebouwd op de reputaties van Donner, Broese, Scheltema, Verwijs, Wristers, Kooyker, Gianotten, de Tille en anderen – verdwijnt. Ook de website van Polare is uit de lucht. Bewindvoerder Kees van de Meent onderzoekt hoe het verder moet.

Hoe kan het dat het Polare-avontuur nog geen twee jaar heeft geduurd? De afgelopen weken gingen in de media allerlei theorieën rond over de bedoelingen van de eigenaren, Paul Dumas en Maurits Regenboog. De een denkt dat het hen van meet af aan te doen was om te verdienen aan de panden, die bijna allemaal op zeer gewilde locaties liggen. De ander weet zeker dat er wel degelijk sprake was van goede intenties om de boekenbranche te vernieuwen. Kortom, had de sector te maken met ridders of met cowboys?

Zeker is: verstand van het boekenvak bleek belangrijker dan Dumas en Regenboog vooraf hadden ingeschat. Beiden zijn door de wol geverfde bankiers die later in hun loopbaan ondernemerszin kregen. Regenboog richtte meerdere investeringsmaatschappijen op, Dumas werd in 2002 mede-eigenaar van tv-productiebedrijf D&D. Dat werd in 2007 op tumultueuze wijze verkocht aan een Brits private-equityfonds. In 2009 begonnen ze samen investeringsmaatschappij ProCures.

Keihard gespeeld

Toen ProCures in april 2012 de boekhandelketens Selexyz en De Slegte kocht, was men eerst opgelucht. Met name de ondergang van Selexyz, dat in 2011 in financiële nood kwam, zou een dreun zijn voor het boekenvak, omdat dit het grootste afzetkanaal van het land was. De belangrijkste schuldeisers werkten mee om de overname en fusie van de twee ketens mogelijk te maken: CB schreef drie van de zeven miljoen euro openstaande schuld af en ook ABN Amro schold miljoenen kwijt.

Vanaf september 2011 was Selexyz op zoek naar een kapitaalinjectie. Zo’n vijftig partijen werden benaderd, maar bijna niemand zag het zitten. Vanaf december onderhandelde Selexyz uitsluitend nog met ProCures. Hun idee om twee noodlijdende ketens in elkaar te schuiven en zo kosten te besparen gaf de doorslag, zegt de curator van destijds, Jan Dingemans. „ProCures gaf de grootste garantie dat de boekhandels konden blijven bestaan.”

En dus gaf iedereen het duo – noodgedwongen – het voordeel van de twijfel: uitgevers, andere boekhandelaren, de distributeur en de bank. Paul Dumas werd zelf de directeur van het nieuwe bedrijf en kondigde al snel aan dat hij de boekhandel opnieuw ging uitvinden. Hij had dan misschien geen achtergrond in het boekenvak, hij was wel gedreven.

Nu zeggen betrokkenen dat ProCures het spel in 2012 keihard speelde. ProCures mocht de boekhouding van Selexyz en De Slegte onderzoeken, maar deed daar veel langer over dan was afgesproken. Ondertussen steeg de druk van de schuldeisers en uiteindelijk ging Selexyz failliet, waardoor de overname veel goedkoper werd.

„Er is geperst en geduwd om de prijs naar beneden te krijgen”, zegt een ingewijde die anoniem wil blijven. Een andere betrokkene zegt over Dumas: „Hij onderhandelt met het mes op tafel. Hij dreigt continu met rechtzaken, schreeuwt en slaat met deuren.” Uiteindelijk betaalde ProCures 3,5 miljoen euro voor 43 boekhandels.

Maar er is meer. Volgens Matthijs van der Lely, tot 2011 directeur van Selexyz, was de overname van begin af aan een vastgoeddeal die draaide om het doorverkopen van de huurcontracten van de leegkomende panden. „Dat de heren niets van boeken wisten was meteen duidelijk”, zegt Van der Lely per e-mail vanuit Manilla, waar hij nu werkt. „Helaas moesten wij in onze zoektocht naar kapitaal afzakken naar venture capital-partijen, nadat was gebleken dat uitgevers en boekverkopers niet geïnteresseerd waren.”

Emotionele reactie

Curator Dingemans zegt dat de huurcontracten inderdaad deel uitmaakten van het businessplan. „Als je een huurovereenkomst op dergelijke locaties wilt opgeven, kost dat geen geld maar levert het juist geld op”, zegt hij. Zo rekende ProCures op 1,8 miljoen euro sleutelgeld voor het contract van het pand aan de Amsterdamse Kalverstraat. Sleutelgeld is een vergoeding die een nieuwe huurder aan de zittende huurder betaalt om het huurcontract te mogen overnemen. Voor het contract van het Koningsplein zou aanstaande november 3,4 miljoen moeten binnenkomen. Hoeveel Apple heeft betaald voor het contract van het voormalige Verwijs in de Haagse Passage is onbekend. Speculaties variëren van één tot vier miljoen.

Dat ProCures om die reden wordt gezien als zakkenvuller, vindt Dingemans een „emotionele” reactie. Maar hij zegt ook: „Ik kan me die dondersgoed voorstellen. Zeker van de mensen die nu thuiszitten. Het is aan de huidige bewindvoerder om te kijken of de sleutelgelden goed in het bedrijf zijn gekomen.”

Volgens Cor Molenaar, commissaris bij Polare, is de kritiek op ProCures oneerlijk. „Ja, ik denk dat ze gegokt hebben op de sleutelgelden”, zegt hij. „Zij waren de enige partij die hun nek durfde uitsteken en nu worden ze afgemaakt omdat ze de boel verziekt zouden hebben. Ik denk dat ze te veel panden hebben overgenomen en daarmee een te grote schuldpositie hebben opgebouwd. Iedereen weet dat de onroerendgoedmarkt de afgelopen jaren is tegengevallen. Dan blijft die vastgoedportefeuille als een molensteen om je nek hangen. Niet alleen loop je zo sleutelgelden mis, je moet ook langer huur betalen dan je wilt.”

Afgelopen zomer werkte ProCures nog aan de overname van de gefailleerde Nederlandse winkels van platenzaak Free Record Shop. Dumas en Regenboog hadden toen al voor het symbolische bedrag van 1 euro de Belgische winkels gekocht. Het plan was om, zodra de platenwinkels weer gezond waren, deze te integreren in Polare. ProCures begon alvast met wat boeken in de muziekwinkels te leggen. Maar Free Record Shop bleef verlies maken. In november ging de Belgische tak failliet.

Ondertussen verslechterde ook bij Polare de situatie snel. In het najaar werd er na lang beraad besloten om ondanks de financiële nood toch groot in te kopen voor de feestdagen. In januari dreigde Polare de rekening van CB voor deze boeken niet te kunnen betalen, ondanks een goede decemberomzet. Het bedrijf hoopte dat de 1,8 miljoen sleutelgeld voor de Kalverstraat redding zou bieden, maar de nieuwe huurder had in de krant gelezen dat CB de leveringen aan Polare had gestopt, en betaalde niet meer. Een huurcontract van een failliet bedrijf kun je namelijk overnemen zonder sleutelgeld. Polare denkt dat CB-directeur Hans Willem Cortenraad naar de pers heeft gelekt dat er niet meer geleverd werd, om een faillissement te bespoedigen. Cortenraad ontkent dat: „We kregen zo veel vragen uit de media dat we wel moesten reageren”, zegt hij.

Zware verliezen

De toekomst is ongewis. Bewindvoerder Van de Meent probeert alsnog een koper te vinden voor de gehele keten. Maandag zijn er gesprekken tussen uitgevers en Paul Dumas, maar dat lijkt slechts een formaliteit. Inmiddels is voor de uitgevers wel zeker dat zij wederom zware verliezen moeten nemen op de grootste boekhandelketen van het land. Een vraag die de komende weken beantwoord moet worden is of die pijn verzacht gaat worden door de komst van enkele zelfstandige boekhandels in de oude Polare-panden. Maar het kan net zo goed dat de boekenpaleizen van weleer straks verhuurd worden aan spijkerbroekenmerken of supermarkten.