Russen willen zo graag weer in zichzelf geloven

Vladimir Poetin een schurk? Te makkelijk. Hij speelt met het gebrek aan vertrouwen in de toekomst dat Rusland verlamt, meent Maxim Troedoljoebov.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron.
Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Rusland is niet het Westen, Russen zijn anders. Iedereen weet dat. Maar zien we ook dat de verschillen steeds groter worden? De Westerse wereld en Rusland voeren de afgelopen vijfentwintig jaar een tegengestelde koers. Verwachtingen en sociale visies stonden steeds vaker op gespannen voet.

Veel Russen vinden tegenwoordig troost in traditionele waarden, die veel westerlingen afwijzen. De heersende elite probeert deze conservatieve opleving naar haar hand te zetten. Daarom voert het Kremlin een cultuurstrijd, waarbij religie en nationalisme worden ingezet tegen ‘buitenlanders’, seksueel ‘afwijkenden’ en een ‘gedegenereerd’ Westen.

De sleutel om dit te kunnen begrijpen, ligt in het recente verleden. De jaren negentig waren goed voor het Westen, maar slecht voor Rusland. Wat veel mensen in het Westen zagen als een tijd van grenzeloze voorspoed en ongekende democratische vooruitzichten, hebben de meeste Russen als een nachtmerrie ervaren. De economie stortte in, schulden stapelden zich op en het politieke systeem ging ten onder. De meeste Russen verloren al hun spaargeld en hun gevoel van veiligheid. De mislukking van het Sovjetcommunisme beroofde het land van een nationale missie en liet het verlamd achter.

Pas in 2007 keerde de Russische economie terug naar het niveau van vóór de crisis. Toen de economische groei aantrok, bereikte de steun voor Vladimir Poetin zijn hoogtepunt. Nadien is de economie opnieuw ingestort, omhoog geveerd en weer stilgevallen. Maar deze cyclus van bloei en terugval vertelt niet het hele verhaal. Sociale wetenschappers die het sociaal welzijn in landen in de hele wereld meten, zeggen dat de Russen op dit terrein de scherpste inzinking ooit hebben meegemaakt.

Er heerst acute nood

Ronald Inglehart en Eduard Ponarin, auteurs van de World Values Survey, merken bijvoorbeeld op dat de mensen in de welvarendste delen van de wereld, in de dertigjarige periode tussen 1981 en 2011, hoge en stabiele niveaus van persoonlijke tevredenheid hebben gekend – uiteenlopend van 80 tot 90 procent van de ondervraagden. Daarentegen doken de Russen van betrekkelijke persoonlijke harmonie in 1981 (76 procent) omlaag naar acute nood in 1995 (28 procent). In 2000 deed zich een kleine opleving voor, waarna de tevredenheid steeg naar 60 procent in 2005 en 69 procent in 2011. Hoewel de gemiddelde Rus nu veel meer verdient en consumeert dan onder het Sovjetregime, lijkt de relatieve welvaart de dorst naar meer persoonlijke tevredenheid niet te hebben gelest.

Rusland is ook in een ander opzicht een geval apart. Polen, Hongarije, Letland, Oekraïne en andere landen die omstreeks 1990 hun vrijheid bevochten, konden Moskou de schuld geven van hun ellende. De bevrijding leidde tot een nieuw gevoel van nationale richting, dankzij ontsnapping aan de invloed van Rusland. Maar Rusland zelf, centrum van het geïmplodeerde Sovjetrijk, kon niet aan zichzelf ontsnappen. De meeste Russen zochten compensatie in religie – nóg een sleutelfactor die hen onderscheidt van het Westen, waar religieus geloof aan het verdwijnen is. Volgens de World Values Survey zijn de zes landen die de grootste groei hebben doorgemaakt op het gebied van geloofsbeleving allemaal ex-communistisch: Rusland, China, Wit-Rusland, Bulgarije, Servië en Roemenië.

Religie uitbannen met geweld

In de meeste westerse landen heeft de ontwikkeling van traditionele religieuze waarden naar wereldlijke waarden eeuwen geduurd. Maar in de Sovjet-Unie was de modernisering een van bovenaf opgelegd project, dat trachtte de religie met geweld uit te bannen. Toen het communisme in elkaar stortte, brak de zoektocht naar God, die ruim zeventig jaar was onderdrukt, naar buiten.

De Russische autoriteiten beseften al snel dat ze konden profiteren van deze conservatieve trend. Tot de traditionele waarden behoren immers nationale trots en respect voor gezag – kwaliteiten die iedere autoritaire heerser makkelijk kan manipuleren.

Zodoende voert het Kremlin de deugden van het nationalisme hoog in het vaandel tegen de gebreken van het veel te tolerante Westen. Als we onze cultuur opgeven, betogen de ideologen, zullen we het afleggen tegen de beginselloze westerse atheïsten en islamitische traditionalisten.

Maar de echte reden dat het Kremlin wantrouwend staat tegenover de westerse waarden is dat het gedogen van individuele verschillen hand in hand gaat met meer vrijheid van meningsuiting en verantwoordingsplicht van de overheid. Dit is de reden waarom Poetin een alomvattend cultureel offensief voert, waarbij wetgeving wordt geïntroduceerd tegen ‘homopropaganda’, patriottistische films worden ondersteund en tv- kanalen op de huid worden gezeten.

Sommige commentatoren zeggen dat Poetin het land terugduwt in de tijd om te voorkomen dat zijn machtsbasis erodeert. Dit is slechts ten dele waar. De conservatieve opleving in Rusland is een realiteit. Poetin manipuleert die, maar creëert die niet. De sociale verandering, het geloof in de grootsheid van Rusland, is een dieperliggend en taaier probleem.