Moderne machiavellist Renzi grijpt de macht om Italië te hervormen

Onervaren vernieuwer stuurt premier en partijgenoot Letta naar huis.

Matteo Renzi gisteren, vlak voordat hij Letta dwong af te treden. De linkse burgemeester van Florence heeft laten zien dat hij dingen voor elkaar kan krijgen.
Matteo Renzi gisteren, vlak voordat hij Letta dwong af te treden. De linkse burgemeester van Florence heeft laten zien dat hij dingen voor elkaar kan krijgen. Foto EPA

„Samen uit het moeras komen.” Dat is het motto waarmee Matteo Renzi zijn machtsgreep in Italië rechtvaardigt. Al zeker twee jaar geldt de 39-jarige burgemeester van Florence als de grote belofte op links. Hij wil de man van de vernieuwing zijn: veel jonger dan andere politici, minder ideologisch voorgeprogrammeerd, moderner. Een Italiaanse variant op Barack Obama in zijn begintijd. Nu grijpt Renzi zijn kans – na een manoeuvre die vooral doet denken aan de ‘oude’ Italiaanse politiek, maar die hij, in de beste machiavellistische traditie, rechtvaardigt als een broedermoord voor het goede doel. En dat doel is: een forse impuls geven aan de vastgelopen plannen voor hervormingen.

Het is duidelijk dat het zittende kabinet is gestrand, zei Renzi gistermiddag tegen zijn partijgenoten van de Democratische Partij (PD). Anderhalf jaar geleden probeerde hij partijleider te worden met als belangrijkste belofte de oude apparatsjiks ‘naar de sloop’ te brengen. In vergelijkbare beeldspraak riep hij nu dat de accu van het kabinet leeg was. We kunnen als partij voorzichtig blijven afwachten, maar dat doen we al twintig jaar en er gebeurt niets, zei hij op de partijbijeenkomst. Of we kunnen „een gewaagde stap” zetten, partijgenoot Enrico Letta als premier naar huis sturen en proberen met nieuw elan aan de slag te gaan.

Een gewaagde stap is het inderdaad. Renzi vraagt nogal wat vertrouwen, was de teneur vanochtend van veel commentaren. Hij zit niet in het parlement, heeft niet eens meegedaan aan de verkiezingen van vorig jaar februari, heeft geen ervaring in de nationale politiek en wil aan de macht komen zonder een stemming in het parlement, maar na een machtswisseling binnen de grootste regeringspartij.

Opgestroopte mouwen

Maar door het enthousiasme dat hij met zijn open en pragmatische opstelling heeft losgemaakt, heeft hij veel krediet. Bij een recente opiniepeiling zei 53 procent van de ondervraagden een positief beeld te hebben van Renzi. Onder hem vergroot links zijn aantrekkingskracht. In zijn campagnes om partijleider te worden, mislukt in 2011 maar met succes voltooid eind 2013, waren opvallend veel jonge kiezers aanwezig. Zijn zorgvuldig opgebouwde imago, dat van een energieke, dynamische politicus in wit overhemd, zonder das, met opgestroopte mouwen, spreekt ook kiezers in het centrum en op rechts aan. En hij strooit ook nog met Engelse woorden en popmuziek.

Renzi presenteert zich als een politieke buitenstaander die, met een voortdurend beroep op directe democratie, een einde wil maken aan de verlammende partijpolitieke spelletjes, schreef La Repubblica vanmorgen. Het illustreert de malaise in Italië dat „alleen al de energie waarmee de burgemeester verandering belooft, het land weer op de been zou kunnen helpen, meer nog dan een project of een programma.”

Ook in zijn strijd om het partijleiderschap heeft Renzi steeds in algemene termen gesproken. Wat hij precies wil, is onduidelijk. In de verklaring waarmee de partij, hijzelf dus, Letta met een kort bedankje voor bewezen diensten opzij schoof, staat weinig meer dan dat het doel is „een programma van ingrijpende economische en sociale hervormingen die noodzakelijk zijn voor het stimuleren van ontwikkeling, groei en werk.”

Renzi heeft wel laten zien dat hij zaken voor elkaar kan krijgen. Nadat hij, met een overweldigende meerderheid, de verkiezingen voor partijleider won, wist hij in twee weken een van de moeilijkste dossiers in het hervormingsprogramma vlot te trekken: de noodzakelijke wijziging van de kieswet. Hij deed dat door hierover direct met Silvio Berlusconi te onderhandelen, nog steeds de regisseur op rechts. Veel partijleden waren daar tegen, maar volgens Renzi was dat de enige manier om iets te bereiken.

Het illustreert zijn pragmatisme. Renzi is niet fel rood. Hij begon zijn politieke carrière in Toscane bij een groep linkse christen-democraten die later is opgegaan in de Democratische Partij. Hij vindt dat de partij niet aan de leiband van de vakbonden moet lopen – maar tegelijkertijd verweet hij de regering-Letta dat die een te weinig linkse signatuur had.

Renzi heeft zeer behendig, langzaam maar zeker de strop om Letta aangetrokken. Deze was eind april aangetreden als leider van een brede links-rechts coalitie, een noodoplossing nadat verkiezingen in een impasse hadden geresulteerd. Letta’s slagkracht was maandenlang verlamd door voortdurende strubbelingen met Berlusconi. Dat leek voorbij na een breuk in het rechtse kamp, toen een groep rechtse dissidenten besloot met Letta te blijven samenwerken.

Maar daarna kwam het gevaar van Renzi, die in december partijleider werd. Die zei aanvankelijk dat hij Letta’s ambitie steunde om nog een paar maanden te nemen voor een reeks essentiële hervormingen. Tegelijkertijd begon hij met veranderingen binnen de Democratische Partij diens politieke basis te verzwakken. Deze week bleek die zo te zijn geslonken, dat Letta geen andere keus bleef dan op te stappen. Farizeeërs, zo heeft Letta volgens Italiaanse kranten zijn partijgenoten genoemd.

„We hebben de mogelijkheid een nieuwe pagina te openen”, zei Renzi gisteren. „Dit is niet een estafette. Dat is wanneer je je in dezelfde richting en met dezelfde intensiteit beweegt, niet wanneer je probeert het ritme te veranderen.”