De vrouw van Janmaat is lief, zo blijkt nu

Twee theatermakers maakten een voorstelling over de weduwe van Hans Janmaat, van de Centrum Democraten // Zij verloor een been na een antifascistische demonstratie // PVV’er Martin Bosma kwam kijken

Kamerleden Hans Janmaat (links) en Wil Schuurman treden in 1996 in het huwelijk.
Kamerleden Hans Janmaat (links) en Wil Schuurman treden in 1996 in het huwelijk. foto ANP

Vind je Wil Schuurman, de weduwe van de extreem-rechtse politicus Hans Janmaat, een gevaarlijke racist? Of een arme vrouw die groot onrecht is overkomen? En denk je dat die mening iets te maken heeft met je politieke voorkeur?

Theatermakers Marjolijn van Heemstra (33) en Sadettin Kirmiziyüz (31) ontdekten van niet. Ze zochten Schuurman op, als research voor hun voorstelling Jeremia: twee erudiete, linkse, weldenkende kunstenaars – je reinste ‘grachtengordelelite’, van wie één bovendien van Turkse afkomst, niet bepaald de favoriete bevolkingsgroep van Janmaat. Ideologisch tot de tanden toe bewapend stonden ze op haar stoep, klaar voor een fel debat, erop voorbereid dat ze woedend zouden worden weggestuurd. Maar wel met een bosje bloemen, waar Kirmiziyüz zich zo’n beetje achter verschool – voor de zekerheid.

Ze troffen een verbazend innemende vrouw, blijvend invalide geraakt bij een gewelddadige demonstratie tegen de partij. Ze heeft afstand genomen van de politiek, en slijt haar dagen in een eenvoudig huisje, met de game Final Fantasy en wereldmuziek. Van haar oud-collega’s in de Tweede Kamer heeft ze nooit meer wat gehoord; laat staan een bloemetje ontvangen.

Het verhaal raakte de theatermakers. Kirmiziyüz: „Enorm verwarrend. Daar zitten we, op de bank, naast de weduwe van Hans Janmaat, en we vinden haar lief. Ze bleek veel liever dan wij ooit hadden kunnen bedenken.”

Schuurman vertelt hoe zij om hun opvattingen zijn genegeerd, verguisd, beledigd, bedreigd, en zelfs fysiek aangevallen, met de dramatisch verlopen protestactie in het Zuid-Hollandse Kedichem als dieptepunt. Ze heeft nooit begrepen, zegt ze, waarom tegenstanders niet gewoon het gesprek met hen aangingen. Van Heemstra en Kirmiziyüz besluiten het verhaal centraal te stellen in hun voorstelling. Op de première zat Schuurman op de eerste rij.

Maar van een bewuste rehabilitatie is geen sprake, zegt Van Heemstra. „Ik ben het nog altijd oneens met Janmaats ideeën, die zij steunde. Maar ik vind niet dat iemands mening met geweld de kop in moet worden gedrukt. En ik vind oprecht dat haar onrecht is aangedaan.”

In Kedichem veroorzaken antifascisten – misschien per ongeluk, misschien expres – brand in het houten hotelletje waar de bijeenkomst is. Janmaat en Schuurman springen uit een raam om te vluchten. Schuurman slaat door de ruit en krijgt een slagaderlijke bloeding. Haar been moet worden afgezet. In de voorstelling vertellen Van Heemstra en Kirmiziyüz hoezeer ze ooit van dansen hield.

Links komt er slechter van af

Extreem-links van weleer komt er in de voorstelling aanvankelijk een stuk slechter van af. Ontmoetingen met ex-krakers, tv-beelden van antifascisten en interviews met betrokkenen bij de actie, zoals Jack van Lieshout, smelten ze samen tot ene Godelieve. Ze zoeken haar op in het grachtenpand ‘dat ze zo lang heeft gekraakt dat ze er nu gratis kan wonen’. Godelieve heeft, net als Van Lieshout, geen spijt. Ze had nog wel harder willen optreden. In een fictieve dialoog verwijt zij de makers geen stelling te nemen.

Van Heemstra: „Maar ik vind oproepen tot nuance wel degelijk een statement. Ik denk dat het bij onze generatie hoort dat we niet meer kúnnen zeggen dit is fout of goed, of zwart of wit. De antifascisten van toen hadden een heel helder ijkpunt: de Tweede Wereldoorlog – dat nooit meer. Zij zaten voor hun gevoel nog in het verzet. En in het verzet is geweld geoorloofd. Inmiddels is de wereld veel onoverzichtelijker geworden. Wij moeten ons ook verhouden tot ‘9/11’, Fortuyn, Van Gogh. Daarom moet je steeds bij jezelf nagaan: waar sta ik? De kleur van je standpunt kan per keer variëren, we hoeven niet meer het hele pakket te nemen.”

Maar dan kan het wel gebeuren dat je als linkse theatermaker opeens PVV-politicus Martin Bosma en rechtse blogger Joost Niemöller in de zaal ziet zitten – zij bezochten de voorstelling zaterdag. En ze vonden die volgens de makers – overwegend – móói. Kirmiziyüz: „Mijn God! We hebben een PVV-voorstelling gemaakt!” Van Heemstra: „Ik vond het vooral heel tof dat ze er waren. Ze hebben wel mooi 90 minuten lang naar ons geluisterd.”

Niet kiezen, maar je informeren

Niemöller had wel kritiek: ze hadden nadrukkelijker vóór Janmaat moeten kiezen. Kirmiziyüz: „Maar dat was nooit de opzet. Hij kan wel zeggen: jullie kiezen niet, maar wij hebben wél Wil Schuurman opgezocht, moeite gedaan.”

Van Heemstra: „Dat proberen we ook uit te dragen met de voorstelling. Niet: je moet keihard voor één politieke stroming kiezen, maar wel: je moet je informeren. Ja, de wereld is onoverzichtelijk, maar dat ontslaat je niet van de verantwoordelijkheid je te blijven informeren. Wij weten niet alles, maar wel veel. Gewoon door de telefoon te pakken.”

Kritiek was er – uiteraard – ook uit linkse hoek. Van Heemstra kreeg een Facebookpost: ‘De weduwe van een veroordeeld racist op rij 1 zetten, is een politiek statement.’ „Die man is bezorgd en dat is zijn goed recht. Maar hij komt steeds weer met vragen. Dan zeg ik: kom maar gewoon naar de voorstelling kijken.”