Russen zijn Poetin zat, verwacht meer religie en nationalisme

Toen het communisme in elkaar stortte, brak de zoektocht naar God, ruim zeventig jaar onderdrukt, naar buiten, aldus Maxim Trudolyubov.

Rusland is niet het Westen, Russen zijn anders. Iedereen weet dat. Maar zien we ook dat de verschillen groter worden? De Westerse wereld en Rusland voeren de afgelopen vijfentwintig jaar een tegengestelde koers. Verwachtingen en sociale visies stonden steeds vaker op gespannen voet.

Vandaag de dag is Rusland een land waar veel mensen troost vinden in traditionele waarden, die veel Westerlingen afwijzen. De heersende elite probeert deze conservatieve opleving naar haar hand te zetten. Daarom voert het Kremlin een cultuurstrijd, waarbij religie en nationalisme worden ingezet tegen ‘buitenlanders’, seksueel ‘afwijkenden’ en een ‘gedegenereerd’ Westen. De sleutel tot begrip ligt in het recente verleden. De jaren negentig waren goed voor het Westen, maar slecht voor Rusland. Wat veel mensen in het Westen zagen als een tijd van grenzeloze voorspoed en ongekende democratische vooruitzichten, hebben de meeste Russen ervaren als een nachtmerrie. De economie stortte ineen, schulden stapelden zich op en het politieke systeem ging ten onder. De meeste Russen verloren al hun spaargeld en ieder gevoel van veiligheid. De mislukking van het Sovjet-communisme beroofde het land van zijn nationale missie en liet het verlamd achter.

Pas in 2007 keerde de Russische economie terug naar het niveau van vóór de crisis. Toen de economische groei aantrok, bereikte de steun voor Vladimir Poetin zijn hoogtepunt. Sindsdien is de economie opnieuw ingestort, omhoog geveerd en weer stilgevallen. Maar deze cyclus van bloei en terugval vertelt niet het hele verhaal. Wetenschappers die het sociaal welzijn in landen in de hele wereld meten, zeggen dat de Russen op dit terrein de scherpste inzinking ooit hebben meegemaakt.

Ronald Inglehart en Eduard Ponarin van World Values Survey merken bijvoorbeeld op dat de mensen in de welvarendste delen van de wereld, in de dertigjarige periode tussen 1981 en 2011, hoge en stabiele niveaus van persoonlijke tevredenheid hebben gekend – uiteenlopend van 80 tot 90 procent van de ondervraagden.

Daarentegen doken de Russen van betrekkelijke persoonlijke harmonie in 1981 (76 procent) omlaag naar acute nood in 1995 (28 procent). In 2000 deed zich een kleine opleving voor, waarna de tevredenheid steeg naar 60 procent in 2005 en 69 procent in 2011, aldus het onderzoek. Hoewel de gemiddelde Rus nu veel meer verdient en consumeert dan tijdens het Sovjet-regime, lijkt de relatieve welvaart de dorst naar meer persoonlijke tevredenheid niet te hebben gelest.

Rusland is ook in een ander opzicht een apart geval. Polen, Hongarije, Letland, Oekraïne en andere landen die eind jaren tachtig hun onafhankelijkheid bevochten, konden Moskou de schuld geven van hun ellende. De bevrijding leidde tot een nieuw gevoel van nationale richting, met als kern het ontsnappen aan de invloed van Rusland. Maar Rusland, centrum van het geïmplodeerde Sovjet-rijk, kon niet aan zichzelf ontsnappen. De meeste Russen zochten compensatie in religie – nóg een sleutelfactor die hen onderscheidt van het Westen, waar het religieus geloof aan het verdwijnen is. Volgens World Values Survey zijn de zes landen die de grootste winst hebben geboekt op het gebied van het geloof allemaal ex-communistisch: Rusland, China, Wit-Rusland, Bulgarije, Servië en Roemenië.

In de meeste Westerse landen heeft de ontwikkeling van traditionele religieuze waarden naar wereldlijke waarden eeuwen geduurd. Maar in de Sovjet-Unie was de modernisering een van bovenaf opgelegd project, dat trachtte de religie met geweld uit te bannen. Toen het communisme in elkaar stortte, brak de zoektocht naar God, die ruim zeventig jaar was onderdrukt, naar buiten.

De Russische autoriteiten beseften al snel dat ze konden profiteren van deze conservatieve trend. Tot de traditionele waarden behoren immers nationale trots en respect voor gezag – kwaliteiten die iedere autoritaire heerser makkelijk kan manipuleren. Zodoende voert het Kremlin de deugden van het nationalisme hoog in het vaandel tegen de gebreken van het veel te tolerante Westen. Als we onze cultuur opgeven, betogen de ideologen, zullen we het afleggen tegen de beginselloze Westerse atheïsten en islamitische traditionalisten. Maar de echte reden dat het Kremlin wantrouwend staat tegenover de Westerse waarden is gelegen in de waarheid dat het gedogen van individuele verschillen hand in hand gaat met een grotere vrijheid van meningsuiting en verantwoordingsplicht van de overheid. Dit is de reden dat Poetin een alomvattend cultureel offensief voert, waarbij wetgeving wordt geïntroduceerd tegen ‘homo-propaganda’, patriottische films worden ondersteund en tv-kanalen op de huid worden gezeten. De enige onafhankelijke tv-zender van het land, TV Dozhd, worstelt met het Kremlin-offensief. Twee weken geleden trok het de officiële lezing van Leningrads verdediging tijdens WOII in twijfel. Het Kremlin zette alle kabelnetwerken onder druk het kanaal te laten vallen.

Sommige commentatoren zeggen dat Poetin het land terugduwt in de tijd om te voorkomen dat zijn machtsbasis erodeert. Dit is slechts ten dele waar. De conservatieve opleving is echt. De vraag is in hoeverre hij de sociale verandering zal kunnen manipuleren. Of Poetin hierin zal slagen, valt nog te bezien. De Russen zijn het niet alleen zat om zichzelf de schuld te geven van de problemen van hun land. Ze zijn ook Poetin zat. Poetin weet dit. Hij zal reageren met nóg meer van hetzelfde – nóg meer religie, nóg meer nationalisme en nóg meer druk op Russische buurlanden en de critici in eigen land – en dat alles in naam van de grootsheid van Rusland.