Spanje stopt als rechter van de wereld

China dwingt Spanje op te houden met vervolging van buitenlandse overtreders.

Adolfo Scilingo, Argentijns marineofficier, betrokken bij dodenvluchten onder de junta. Werd door Garzón vervolgd, kreeg 640 jaar celstraf.
Adolfo Scilingo, Argentijns marineofficier, betrokken bij dodenvluchten onder de junta. Werd door Garzón vervolgd, kreeg 640 jaar celstraf.

Slachtoffers van mensenrechtenschendingen wereldwijd kunnen voortaan niet langer proberen hun recht te halen in Spanje. Het Spaanse Congres stemde gisteren in met een wetsvoorstel om het zogeheten principe van universele rechtspraak drastisch in te perken.

De centrum-rechtse regering-Rajoy diende dit in na zware kritiek van de autoriteiten in Beijing. China is hoogst ontstemd over een recent besluit van de bevoegde rechtbank Audiencia Nacional in Madrid om enkele Chinese oud-regeringsfunctionarissen te vervolgen voor hun vermeende betrokkenheid bij genocide in Tibet.

Terugwerkende kracht

Spanje’s ruime interpretatie van het universeel recht leverde het land de afgelopen jaren vaker diplomatieke conflicten op. Onder druk van vooral de Verenigde Staten en Israël perkte het de onderliggende wetgeving in 2009 al eens in. Die wijziging had echter geen terugwerkende kracht.

Het conflict met China dwingt de regering nu om veel forser in te grijpen. De toegang tot Spaanse rechtbanken wordt voor buitenlanders zo goed als afgesloten. Daarnaast moeten de misdaden gepleegd zijn op Spaans grondgebied. De wijziging treft ook alle zaken die reeds onder de rechter zijn. De voltallige oppositie stemde gisteren tegen het voorstel.

Zodra de wetswijziging van kracht is, zal de genocideklacht tegen de voormalige Chinese partijbonzen spoedig gearchiveerd worden. De gangmaker achter deze zaak, een tot Spanjaard genaturaliseerde Tibetaanse monnik, sprak gisteren van ‘een schande’. Spanje verliest hiermee zijn waarde bij het verdedigen van de mensenrechten. En het doet dit in ruil voor geld”, stelde Tuhbten Wangchen tegen dagblad El País.

Wangchens klacht werd door de Audiencia Nacional in 2008 in behandeling genomen, maar China werd afgelopen november pas echt boos. Dit nadat een onderzoeksrechter internationale arrestatiebevelen uitvaardigde tegen vier hoogbejaarde Chinese oud-leiders, onder wie ex-president Jiang Zemin. In principe moeten zij nu opgepakt worden als ze naar Spanje reizen – en in elk ander land dat de Spaanse arrestatiebevelen erkent. In de praktijk is de kans hierop nihil, omdat weinig landen ruzie zullen riskeren met het Aziatische land.

Ook Spanje wil geen problemen met de grootmacht. Het land probeert uit het economisch dal te kruipen door zijn export aan te jagen en China is een grote afzetmarkt. Beijing bezit daarnaast naar schatting een vijfde van de Spaanse staatsschuld. Premier Rajoy is ruim twee jaar na zijn aantreden nog steeds niet ontvangen door China. Afgelopen herfst zegden de Chinezen een principeafspraak voor een bezoek af.

Gidsland

In economisch betere tijden was Spanje trots op zijn rol als mondiaal voorvechter van de mensenrechten. Deze werd met name ingezet door de bekende onderzoeksrechter Baltasar Garzón. In eigen land al jaren een ster, brak hij vlak voor de eeuwwisseling internationaal door met zijn – uiteindelijke vergeefse – poging de Chileense oud-dictator Pinochet (1973-’90) te vervolgen. Later maakte hij onder meer jacht op leden van de Argentijnse militaire junta en de verantwoordelijken voor de genocide in Guatemala in de jaren tachtig.

Spanje werd door mensenrechtenactivisten als gidsland omarmd. Want al slaagden Garzóns pogingen vaker niet dan wel; hij schiep baanbrekende internationale jurisprudentie. Daarnaast creëerde de Spaanse bemoeienis in de betreffende landen meer aandacht voor de gepleegde misdaden. In bijvoorbeeld Guatemala en Argentinië kwam justitie uiteindelijk zelf in actie.

In de politiek begon de steun voor de universele rechtspraak echter af te brokkelen toen Garzón en andere onderzoeksrechters ook westerse bondgenoten als de VS en Israël op de korrel namen. De zaak tegen de Chinese leiders was de druppel.