Zwitsers riskeren snel benadeling door EU

Europese Commissie ziet toegang van Zwitserse studenten tot Erasmus-programma in gevaar na volksraadpleging.

Zwitserland dreigt, als gevolg van het zondag gehouden referendum over immigratiequota, op korte termijn de toegang te verliezen tot Europese studentenprogramma’s en miljarden aan EU-onderzoeksgeld. Volgens bronnen binnen de Europese Commissie is het „niet meer zeker dat de huidige onderhandelingen hierover kunnen worden voortgezet”.

De subsidies zijn gekoppeld aan het vrije verkeer van werknemers in Europa, waaraan ook het niet-EU-lid Zwitserland zich heeft gecommitteerd en dat zich sinds vorig jaar uitstrekt tot Kroatië. Zwitserland moet het nieuwe EU-lid formeel nog ‘omarmen’. De regering in Bern zou dit binnenkort doen, maar door het referendum is dat onzeker geworden. Volgens EU-bronnen heeft dit „vrijwel automatisch” gevolgen voor Zwitserse toegang tot het onderwijsprogramma Erasmus en het EU-wetenschapsbudget Horizon2020.

Zwitserland kreeg de afgelopen zeven jaar zo’n drieduizend keer toegang tot onderzoeksgelden van de EU, schrijft de nieuwswebsite EUobserver. Ruim 3.000 Zwitserse studenten willen komend jaar meedoen aan het nieuwe programma ‘Erasmus+’, dat studenten de mogelijkheid geeft om in het buitenland te studeren.

Met 50,3 procent van de stemmen spraken de Zwitsers zich zondag uit vóór immigratiequota, hetgeen in strijd is met de door Zwitserland onderschreven regels voor de Europese interne markt. De Zwitserse regering heeft nu drie jaar om de volkswil te vertalen in concrete wetsvoorstellen.

Mocht Zwitserland inderdaad restricties instellen, dan kunnen EU-lidstaten tegenmaatregelen nemen. Hiervoor is echter unanimiteit vereist. Landen die zelf ook de migratie willen beperken, zoals het Verenigd Koninkrijk, kunnen gaan dwarsliggen.

Nieuwe Zwitserse referenda zullen de relatie met EU naar verwachting verder onder druk zetten. Volgend jaar staat een raadpleging gepland over vrij verkeer van werknemers uit de nieuwe EU-lidstaat Kroatië. Binnen een jaar komt er ook een referendum over bevolkingspolitiek: de Zwitsers moeten dan aangeven of ze het met het oog op de ‘milieulast’ voorstander zijn van familieplanning en – opnieuw – het beperken van immigratie.

In Zwitserland gelden nu al uitgebreide immigratiebeperkingen, zij het tijdelijke. Voor Bulgaren en Roemenen is de arbeidsmarkt gesloten, mogelijk tot 2019. Vorig jaar besloot Bern, ondanks protesten uit Brussel, om ook West-Europese migratie twaalf maanden lang aan banden te leggen. Die maatregel zou binnenkort aflopen. Een miljoen EU-burgers wonen in Zwitserland, 230.000 steken dagelijks de grens over voor werk. Zo’n 430.000 Zwitsers leven in de EU.

Zwitserland besloot in 1992, ook per referendum, niet lid te worden van de Europese Economische Ruimte. De relatie met Brussel werd daarop geregeld in zeven in 1999 gesloten verdragen, over onder meer het vrije verkeer van personen, handel, landbouw en transport. De EU is hierover ontevreden: na elke verandering van Europese wetgeving moeten apart nieuwe bilaterale afspraken met Zwitserland gemaakt worden.

Het wil een raamakkoord sluiten, net als met Noorwegen, dat nieuwe EU-regels min of meer automatisch overneemt. Onderhandelingen hierover zouden binnenkort beginnen. De Europese Commissie gaat er vooralsnog van uit dat deze doorgaan.