Fokken en verwijderen gaan hand in hand

Ook in Nederlandse zoo’s worden dieren gedood zonder dat ze iets mankeren // De giraffe Marius in Denemarken was dus geen uitzondering // „Daar winden we geen doekjes om”

Afgelopen weekeinde werd de giraffe Marius in Kopenhagen ‘live’ aan stukken gesneden en aan de leeuwen gevoerd.
Afgelopen weekeinde werd de giraffe Marius in Kopenhagen ‘live’ aan stukken gesneden en aan de leeuwen gevoerd. Foto Reuters

„Het is apart dat er zo veel ophef is ontstaan over iets wat ze daar al jaren doen: dieren doden die niet meer te houden zijn, en nergens anders te plaatsen”, zegt directeur Marielle van Aggelen van de Nederlandse Vereniging van Dierentuinen.

Afgelopen zondag maakten medewerkers van de dierentuin in Kopenhagen met een geweerschot een einde aan het leven van een achttien maanden oude giraffe, Marius genaamd. Hij was niet te handhaven binnen de groep omdat hij bij zijn moeder en zussen stond. Dat is niet wenselijk. Marius zou familie kunnen dekken. Inteelt dreigde. Hij moest weg.

De dierentuin kreeg de halve wereld over zich heen. Waarom moest een kerngezonde giraffe dood? Waarom had de dierentuin aanbiedingen van dierentuinen uit Engeland en Nederland om Marius op te nemen naast zich neer gelegd? En waarom moest de giraffe voor de ogen van een uitgenodigd publiek worden ontleed en vervolgens als vlees aan de leeuwen worden gevoerd?

In het geval van Marius was de dood onvermijdelijk, zeggen ze in Kopenhagen. Hij paste niet in het Europese fokprogramma. Dat moet het behoud van de verschillende soorten giraffen waarborgen. Een Europese coördinator bepaalt naar welke dierentuinen de geboren giraffen worden verplaatst. Verhuizen is noodzakelijk, omdat mannelijke giraffen niet samen kunnen leven als er vrouwelijke giraffen bij zijn. Helaas voor Marius hoorde hij tot een ondersoort, de netgiraffe, waarvan het fokprogramma zo voorspoedig verloopt dat er geen plaats meer voor hem was in andere dierentuinen. Of die moesten er andere, genetisch gezien waardevollere giraffen voor offeren. „Wanneer de genen van een dier goed zijn vertegenwoordigd in een populatie, is het onwenselijk om met dat dier verder te fokken”, aldus een verklaring van Bengt Holst, wetenschappelijk directeur van de Deense dierentuin, wiens aftreden inmiddels wordt geëist door woedende actievoerders. Onderbrengen in minder geschikte dierentuinen was ook geen optie, vond de Europese vereniging van dierentuinen. Giraffen mogen alleen worden gehouden op plaatsen met goede accommodatie en voldoende expertise.

Niet aan de anticonceptie

De dood van Marius wekt de vraag waarom hij eigenlijk geboren is. De dierentuin legt uit dat het geen anticonceptiemiddelen gebruikt, en de geslachten kennelijk ook niet apart heeft gezet, omdat de voortplanting en de „ouderlijke zorg” een mooi onderdeel uitmaken van het „natuurlijk gedrag”, aldus Holst. De consequentie is wel dat er nakomelingen moeten worden gedood. Breed and cull, wordt dit systeem wel genoemd: fokken en verwijderen. De Nederlandse dierentuinen kunnen zich wel in deze redenering vinden. Directeur Marielle van Aggelen: „Door de voortplanting herstel je het oorspronkelijke gedrag. In de natuur lopen jonge mannetjes vaak weg van hun familie. Dat kan niet in een dierentuin. In plaats daarvan worden ze gedood.” Toch laten de meeste dierentuinen in Nederland het niet zo ver komen. In safaripark de Beekse Bergen lopen veertien giraffen op een groot terrein en voor hun nakomelingen is daar of elders genoeg plaats. Van twee giraffen met een zeer gangbare bloedlijn is dat niet zeker. „Dus die geven we de pil”, aldus dierenarts Jacques Kaandorp.

Dieren doden is het laatste wat dierentuinen graag doen. „Het is heel vervelend. Vooral voor de verzorgers. Die komen ’s avonds niet thuis met het verhaal dat ze lekker hebben gewerkt. Voor hen is gewoon klote”, zegt Marc Damen, directeur van de Rotterdamse Diergaarde Blijdorp. Hij was zeven jaar lang coördinator van het Europese fokprogramma voor giraffen. Toch moeten ook Nederlandse dierentuinen elk jaar wel enkele keren euthanaseren. In Rotterdam zijn weleens antilopen met het schietmasker gedood. Het vlees werd gevoerd aan de leeuwen of de gieren. „Waarom niet?”, zegt directeur Damen. „Als we dat niet doen, moeten we in het slachthuis een koe kopen. Gieren eten nu eenmaal geen tahoe.” Ook twee Filippijnse wrattenzwijntjes kregen de kogel. „Daar winden we geen doekjes om.” Bij Burgers’ Zoo in Arnhem laten ze dieren bij voorkeur „inslapen” met gif. Daarna gaan de kadavers naar de destructor. „Anders eten de leeuwen het euthanasaat ook”, verklaart parkmanager Wineke Schoo. In het Amsterdamse Artis verschilt het per dier. „Een dier doden is het uiterste middel”, zegt directeur Haig Balian. Een giraffe doden en publiekelijk ontleden zou Artis niet doen. „De emoties lopen hoog op. Daar moeten wij rekening mee houden. Wij vinden het heel belangrijk wat mensen ervan denken.” Overigens krijgen de bewoners van alle dierentuinen dagelijks rauw vlees. Gekocht in het slachthuis. Vlees van dieren die een veel minder goed leven hebben gehad.

De ophef over de Deense giraffe kan misschien het beste worden verklaard door zijn „charisma”. Muggen slaan we met plezier dood maar als een olifantje een poot heeft gebroken, leven we mee met zijn genezing, en ook rijzige dieren als giraffen laten we graag in leven. „Het wordt lastig op het moment dat je dieren gaat individualiseren”, zegt directeur Damen van Blijdorp. Dierenarts Kaandorp van de Beekse Bergen zegt dat je „vraagtekens kunt stellen” bij hoe mensen dieren bekijken. Neem konijnen: afhankelijk van hun functie worden ze door ons beoordeeld als proefdier, huisdier, prooidier voor andere dieren in dierentuinen, of wild. En inderdaad, waarom schiet het safaripark zijn twee minder interessante giraffen niet neer om plaats te maken voor genetisch waardevolle exemplaren? Kaandorp: „Misschien heb ik ook wel een week hartje.”