Zwitsers raken EU in het hart

Door quota voor migranten in te voeren houdt Zwitserland zich niet meer aan de regels van de Europese interne markt. De reactie van de EU ligt zeer gevoelig: ook de Britten willen wel zo’n deal.

Met hun besluit om quota in te stellen voor immigranten en om autochtonen bij sollicitaties voor te trekken, hebben de Zwitsers hun positie in Europa er niet eenvoudiger op gemaakt. Ze hebben de Europese Unie met een nóg groter probleem opgezadeld. Wat de Zwitsers willen, willen steeds meer burgers in EU-landen als het Verenigd Koninkrijk en Nederland ook. Daarmee raakt deze kwestie de EU recht in het politieke hart.

Gisteren stemde een krappe meerderheid van de Zwitsers, 50,3 procent, in een referendum voor inperking van de migratie – óók uit Europa. Het was een voorstel van de rechts-populistische Zwitserse Volkspartij.

Zwitserland heeft nooit lid willen worden van de EU, maar doet wel mee aan de Europese interne markt. In theorie moeten de 28 EU-landen hard reageren nu Zwitserland zich niet meer wil houden aan een van de belangrijkste spelregels van die markt – vrij personenverkeer en gelijke behandeling van eigen en buitenlandse burgers.

Eurocommissaris Viviane Reding (Justitie) zei gisteravond: „De interne markt is geen Zwitserse kaas. Je kunt geen interne markt hebben met gaten erin.” De suggestie is duidelijk: als Zwitserland bestaande afspraken met de EU opzegt, die vastliggen in 120 moeizaam uitonderhandelde, bilaterale akkoorden, moet de EU er op zijn minst ook een aantal opzeggen.

De Commissie zou dit graag willen. Zij is door de lidstaten aangesteld als waakhond van de interne markt. Als zij een niet-EU-lid toelaat om zich niet aan de regels te houden, moet ze het EU-lidstaten als het Verenigd Koninkrijk en Nederland óók toestaan. Maar als iedereen eigen burgers gaat voortrekken en de grenzen open- of dichtdoet zoals het uitkomt, betekent dat het einde van de interne markt. En dus het einde van de Europese Unie, die gegrondvest is op die binnenmarkt.

Maar de kans dat de EU daadwerkelijk zo’n principieel antwoord weet te formuleren, is klein. Velen vinden het absurd om een buurland waar niemand slechte relaties mee wil, keihard te straffen. Daarbij zal de EU in dit geval, nog meer dan anders, moeite hebben om één standpunt te formuleren. Het is niet de Commissie die de reactie bepaalt, maar de 28 lidstaten.

Vlak voor de Europese verkiezingen in mei, is er een groeiende groep kiezers die ook een ‘Zwitserse deal’ wil. Nigel Farage, leider van de Britse eurosceptische Ukip-partij, feliciteerde de Zwitsers gisteren als eerste. Marine Le Pen van het Franse Front National en PVV-leider Geert Wilders volgden.

„Ik zie de Britten niet gauw sancties voor Zwitserland bepleiten”, zei een Europees ambtenaar vanmorgen. „Want daarmee bepleiten ze die sancties in feite tegen zichzelf.” Gematigde reacties van een paar EU-ministers, gisteravond, geven aan dat Europa inderdaad voorzichtig wil zijn. De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble zei: „Dit laat een beetje zien dat mensen in deze geglobaliseerde wereld steeds meer moeite hebben met totaal vrije vestiging [van personen].” Een snelle beslissing wordt niet verwacht. Bern moet eerst bepalen hoe hoog de quota worden en welke bilaterale akkoorden het wil aanpassen. Dat kan maanden duren.

Zwitserland, een land met 8 miljoen inwoners, hoort tot de meest geglobaliseerde landen ter wereld. Bij banken, farmaceutische bedrijven en ziekenhuizen werken veel buitenlanders. Per jaar krijgt het land zo’n 80.000 migranten, van wie driekwart uit de EU. De meesten zijn goed opgeleid en welvarend en dragen bij aan de Zwitserse rijkdom. Michael Hermann, Zwitsers politiek geograaf, omschreef het referendum in Tages Anzeiger als „noodkreet” tegen te snelle globalisering.